ट्रम्प यांची नजर इराणच्या 'त्या' धोकादायक धुळीवर! काय आहे 'युरेनियम' आणि ते कसं साठवतात?

इराणकडे मोठ्या प्रमाणात संवर्धित युरेनियम, म्हणजेच ६० टक्क्यांपर्यंत शुद्ध केलेले युरेनियम आहे. हे धुळीच्या स्वरूपात असते. नियमांनुसार, इराणला ही धूळ नियमितपणे एका तिसऱ्या देशाला सुपूर्द करणे बंधनकारक आहे.

इराण आपली युरेनियम धूळ, म्हणजेच अणु कचरा, अमेरिकेकडे सुपूर्द करण्यास तयार आहे, असा दावा अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी केला आहे.

गेल्या वर्षी जूनमध्ये अमेरिकेने इराणच्या तीन प्रमुख अणुऊर्जा प्रकल्पांवर केलेल्या हल्ल्यानंतर, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेच्या मते इराणचे उच्च संवर्धित युरेनियम जमिनीखाली खोलवर ठेवले आहे. या युरेनियमचा उल्लेख करण्यासाठी ट्रम्प यांनी “युरेनियमची धूळ” हा शब्दप्रयोग वापरला.

जूनमध्ये अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हवाई हल्ले करण्यापूर्वी, इराणकडे ४०० किलोग्रॅमपेक्षा जास्त ६० टक्के संवर्धित युरेनियम असल्याचा अंदाज होता. त्यापैकी सुमारे २०० किलोग्रॅममध्ये २० टक्के विखंडनक्षम पदार्थ होता, याचे सहजपणे ९० टक्के शस्त्रास्त्र-दर्जाच्या युरेनियममध्ये रूपांतर केले जाऊ शकते. त्यांचे युरेनियम संवर्धन हे अणुशस्त्रांसाठी नसून वीज निर्मिती आणि ऊर्जा सुरक्षेसाठी आहे.

इराणने आपल्या अणुकरारांच्या अटींची पूर्तता करण्यासाठी, युरेनियम डस्ट किंवा 'येलोकेक' आणि संवर्धित युरेनियमसह आपले युरेनियम साठे रशिया आणि ओमानसारख्या देशांना वारंवार हस्तांतरित केले आहेत. ओमानने अनेकदा इराण आणि पाश्चात्य देशांमध्ये 'सुरक्षित आश्रयस्थान' किंवा मध्यस्थाची भूमिका बजावली आहे.

२०१५ च्या अणुकरारादरम्यान, इराणला एका विशिष्ट मर्यादेपलीकडे संवर्धित युरेनियम बाळगण्यावर निर्बंध घालण्यात आले होते. ही मर्यादा कायम ठेवण्यासाठी, इराणने रशियाला अनेक टन कमी-संवर्धित युरेनियम पाठवले. त्या बदल्यात, रशियाने इराणला नैसर्गिक युरेनियम पुरवले, याचा उपयोग इराण आपल्या नागरी अणुऊर्जा कार्यक्रमांसाठी करू शकत होता. हा एक वैध व्यवहार होता.

इराणने आपल्या अणुकार्यक्रमातील जड पाण्याचा अतिरिक्त साठा ओमानला पाठवला, जेणेकरून आंतरराष्ट्रीय निरीक्षकांना खात्री पटेल की इराण मर्यादेचे उल्लंघन करत नाही. अणुबॉम्ब विकसित करण्यापासून स्वतःला रोखण्यासाठी इराणला हे आवश्यक आहे.

इराणचा बराचसा युरेनियमचा साठा, तत्कालीन ट्रम्प यांच्या आदेशानुसार अमेरिकेने केलेल्या बॉम्बहल्ल्यांमध्ये उद्ध्वस्त झालेल्या एका डोंगराच्या ढिगाऱ्याखाली ठेवला असल्याचे मानले जाते. या बॉम्बहल्ल्यांमुळे तेहरानचा अणुकार्यक्रम "पूर्णपणे नष्ट" झाला, असा दावा ट्रम्प यांनी केला होता. आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेचे महासंचालक राफेल ग्रोसी यांच्या मते, इराणचे आण्विक साहित्य प्रामुख्याने अमेरिकेने हल्ला केलेल्या तीनपैकी दोन ठिकाणी साठवलेले आहे – इस्फहानमधील अणु संकुलातील एक भूमिगत बोगदा आणि नतान्झमधील एक गोदाम. अहवालानुसार, इराणी लोकांकडे युरेनियम संवर्धनासाठी सेंट्रीफ्यूज आहेत आणि एक नवीन भूमिगत संवर्धन स्थळ उभारण्याची क्षमताही आहे.

६० टक्के संवर्धित युरेनियम म्हटले जाते. नैसर्गिक युरेनियमवर प्रक्रिया केल्यावर हे तयार होते. नैसर्गिक युरेनियममध्ये अंदाजे ९९% यू-२३८ आणि अंदाजे ०.७% यू-२३५ असते. संवर्धित केल्यावर, यू-२३५ चे प्रमाण वाढते. आयएईनुसार, युरेनियम हा अणुइंधनाचा मुख्य स्रोत आहे. हे एक किरणोत्सर्गी मूलद्रव्य आहे, म्हणूनच इराणने ते सुपूर्द करावे अशी चर्चा आहे. हे युरेनियम तिसऱ्या देशाला किंवा आंतरराष्ट्रीय देखरेखीखाली सुपूर्द करणे आवश्यक आहे.

हे संवर्धित युरेनियम धातू, ऑक्साईड पावडर किंवा UF6 वायू यांसारख्या स्वरूपात साठवले जाते. संवर्धनानंतर, ते बहुतेकदा घन ऑक्साईडच्या स्वरूपात किंवा सीलबंद कंटेनरमध्ये साठवले जाते. ते IAEA सारख्या संस्थांच्या देखरेखीखाली सीलबंद जागेत साठवले जाते. त्याची किरणोत्सर्ग आणि सुरक्षिततेची पातळी खूप जास्त असते, त्यामुळे ते सामान्य धातू किंवा पावडरच्या स्वरूपात साठवता येत नाही.