What do you mean? | आपलं काय काय म्हणायचं?

- नीरजा पटवर्धन

ती हिंदी सिनेमातल्या दुखियारी मॉँ सारखे कपडे घातलेली रोमन बाई कोण गं ठकू? तिनं साडीचा शोध लावलाय. हो ना?’ - गुगल संशोधकांनी ठकूला विचारलं. ‘साडी म्हणजे काय वीज आहे का शोध लावायला?’ - ठकूनं नाक उडवलं. प्राचीन रोमन काळातली दुखियारी मॉँ अंगावर घातलेल्या झग्यावरून आडवातिडवा लांबरुंद ‘पल्ला’ लपेटून घ्यायची. रोमन लोक इथे आले तेव्हा इथे अंगभर एकच कापड लपेटण्यापेक्षा कमरेशी बांधलेलं अंतरीय आणि ओढणीसारखं वरच्या शरीरावर लपेटलेलं उत्तरीय ही पद्धत होती. यामुळे काहींचं म्हणणं आहे की एकच कापड कमरेवर आणि मग ते तसंच शरीराच्या वरच्या भागावर घेणं हा प्रकार म्हणजेच साडी आपण रोमनांकडून शिकली असावी असं काही अभ्यासकांचं म्हणणं आहे. माणसं प्रवास करतात, स्थलांतर करतात, नवीन प्रदेश पादाक्रांत करतात. आपल्या जगण्याच्या पद्धती या नवीन ठिकाणी घेऊन जातात आणि नवीन ठिकाणच्या पद्धती आत्मसात करतात. नवीन प्रदेश पाहून, तिथल्या नवीन आणि मजेमजेच्या गोष्टी प्रवासी लोक आपल्या बरोबर घेऊन येतात. नवीन आलेल्या पद्धती आणि स्थानिक पद्धतींचा मिलाप होतो. आणि संस्कृतीची कथा नवं वळण घेते. यामध्ये अर्थातच कपड्यांची गोष्टही आलीच.
भारतामधे वसण्यासाठी, जीव वाचवण्यासाठी, प्रवासासाठी, व्यापारासाठी, लुटण्यासाठी, सत्ता प्रस्थापित करण्यासाठी वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळे लोक आले. त्यातले काही आले आणि परत गेले, तर काही आले आणि इथलेच झाले. त्या प्रत्येकानं आपल्याबरोबर आपल्या गोष्टी आणल्या.
चीनमधून रेशीम आलं आणि मग इथलंच झालं. आज भारताच्या वेशभूषेची गोष्ट रेशमी वस्त्रांशिवाय पूर्णच होऊ शकत नाही. इसपू ५००-३३० दरम्यान आताचा इराण ते पंजाब पसरलेल्या अकिमेनिड साम्राज्याशी झालेल्या देवाणघेवाणीतून इथे शिवणकला येऊन वसली. कुशाण काळात त्याच्या साम्राज्यात दरबारातली, योद्ध्यांची वेशभूषा शिवलेली आणि घरगुती आणि स्त्रियांचे कपडे गुंडाळलेले अशी विभागणीही झाली.
मुघल साम्राज्याबरोबर सलवार आणि कुर्ता असे शिवलेले कपडे सर्वसामान्य स्त्री-पुरुषांसाठीही आले. सुरुवातीला केवळ मुस्लीम समाजापुरती असलेली ही वेशभूषा आता सर्व धर्मांच्या भारतीय स्त्रियांचा गणवेश होऊन बसली आहे. पडदा, घुंघट, गोषा वगैरे पद्धती मुघलांबरोबर आल्या. ओढणीनं किंवा पदरानं डोकं झाकणं आणि त्याला लागून येणारे सगळे रीतिरिवाज मुघलांबरोबर भारतात आले. जिथे मुघलांना अडवलं गेलं, जिथपर्यंत मुघल साम्राज्य पोचू शकलं नाही अशा दक्षिण भारतात मुस्लीम समाज वगळता डोक्यावरून पदर/ओढणी घेण्याच्या पद्धती अस्तित्वात नाहीत. डोक्यावरून पदर घेण्याला काही महत्त्व नाही. जिथे जिथे मुघल साम्राज्य पोचलं तिथे तिथे अमीर उमराव घरातल्या स्त्रियांच्या वरच्या कपड्यांमध्ये चोळी आणि कुडता किंवा चोळी आणि अंगरखा असे दोन घटक अस्तित्वात आले. आणि अर्थातच त्यावरून एक मोठा दुपट्टा किंवा पदर.
भारतात सिंधू संस्कृतीपासून मेंढीपासून लोकर मिळवून त्याचे कापड बनवल्याचे पुरावे आहेत. ती पद्धत भारतात हिमालयाच्या कुशीत अस्तित्वात होतीच. पण मुघल काळामध्ये भारतीय पश्मिना मेंढ्यांपासून मिळवलेल्या लोकरीच्या शालींना एक उद्योग म्हणून मान्यता मिळाली. त्या मेंढ्यांना आणि शालींना पश्मिना हे नावही याच काळात मिळालं. एखाद्याचा सन्मान म्हणून, राजकन्येला लग्नातली भेट म्हणून अस्सल म्हणजे रेशमाचे धागे न मिसळलेली पश्मिना शाल देण्याचा पायंडा या काळात पडला. आज हीच पश्मिना शाल भारतीय वारशामधे महत्त्वाचं स्थान मिळवून आहे. आधी मुघलांनी आणि मग ब्रिटिशांनी शरीर अति झाकण्याचं स्तोम आयात केलं हे आपण गेल्या वेळेला बघितलंच. ब्रिटिशांच्या बरोबरीचं समजलं जावं यासाठी अनेक ठिकाणच्या अमीर उमरावांनी आपल्या राहणीमध्ये, घरांमध्ये बदल केले. काही प्रदेशातील तत्कालीन उच्चवर्गीय विवाहित स्त्रिया चोळीशिवायच साडी नेसत. पण ब्रिटिशांच्या सभ्यतेच्या कल्पनांबरोबरच त्यांनी तेव्हाच्या युरोपियन गाऊन्समधलं बॉडिसचं डिझाइन आपलंसं केलं. बाह्यांना पांढरी लेस लावलेली, ब्लाऊज घातलेली बंगाली स्त्री हे याचंच एक उदाहरण. महाराष्ट्रात आणि दक्षिण भारतात तत्कालीन उच्चवर्गात चोळी वापरली जात असे. या चोळ्यांची शिवण्याची पद्धत मात्र वैशिष्ट्यपूर्ण होती. कापडाला चोळीचा आकार येण्यासाठी ठरावीक प्रकारे तुकडे करून ते जोडलं जात आणि मग स्तनांखाली गाठ मारून ही चोळी अंगावर घट्ट बसवली जाई. मात्र या चोळीच्या बाह्या दंडाला घट्टे पडतील इतक्या अंगाबरोबर नसत. चोळीच्या गाठीपासून कमरेशी साडी नेसली जाई तिथवरचा भाग उघडाच असे. हे अर्थातच ब्रिटिशांच्या दृष्टीनं असभ्य होतं. तत्कालीन उच्चवर्गीय तसेच सुधारक लोकांच्या घरातील स्त्रियांनी या चोळ्या टाकून देऊन किंवा चोळ्यांच्या वरून व्हिक्टोरियन काळाचं बॉडिस असावं असं वस्त्र घालून त्यावरून साडी नेसायला सुरुवात केली. पुण्यातल्या हुजूरपागेत शिक्षण घेणाऱ्या सुरुवातीच्या काळातल्या विद्यार्थिनी आणि शिक्षिकाही या प्रकारचे ब्लाऊज घालत असत. कालांतरानं बॉडिसचा मुख्य भाग आणि चोळ्यांच्या बाह्या एकत्र होऊन आपल्याला माहिती असलेलं साडीवरचं ब्लाऊज जन्माला आलं. हे ब्लाऊज पार कमरेपर्यंत लांब नव्हतं आणि चोळीच्या इतकं आखूड नव्हतं. या ब्लाऊजमध्ये कापडाला आकार देण्यासाठी विशिष्ट प्रकारे तीन बाजूंनी तीन चुण्या घातल्या जातात. या चुण्यांना डाटर््स किंवा टक्स म्हणलं जातं. ही डाटर््स घालून कापडाला आकार देण्याची शिवणाची पद्धत मूळ युरोपियन आहे. हीच युरोपियन पद्धत कुडत्यांमध्येही आलेली दिसते. कुडते हे प्रकरण मुळात कुशाणांच्या बरोबर भारतात आलं. तेव्हाची कुडते शिवायची पद्धत अशीच विशिष्ट प्रकारे तुकडे कापून कापडाला आकार देण्याची होती. या पद्धतीत कपडे अगदी घट्ट अंगाबरोबर बसत नाहीत. तसेच शिवलेले कपडे असले तरी त्याला बंद असतात. त्यांच्या गाठी मारल्यावर हे कपडे अंगावर बसतात. डार्ट घालून शिवायच्या कुडत्यामध्ये कपडा अंगाबरोबर जास्त बसतो. ब्रिटिशांच्या सभ्यतेच्या कल्पनांचा प्रभाव पुरुषांच्या कपड्यांवरही पडला. मुघल काळातल्या राजेशाही आणि घोळदार शेरवानीचं रूपांतर झालं. रोमॅण्टिक कालखंडातल्या फ्रॉक कोटाची आकृती, गडद रंग हे शेरवानीचं महत्त्वाचं विशेष बनलं. तसेच शेरवानी हे केवळ राजघराण्यातल्या लोकांचं वस्त्र म्हणून राहिलं नाही. ब्रिटिश सरकारच्या नोकरीत वरच्या हुद्द्यावर असलेले किंवा वकिली करणारे किंवा समाजात वरचं स्थान असणारे किंवा श्रीमंत व्यापारी लोक अशा सर्वांनीच शेरवानीला आपलं म्हणलं. उत्तर भारतात सुरू झालेलं हे प्रकरण जिथे जिथे ब्रिटिश सत्तेची केंद्रं होती तिथे तिथे पसरलं आणि स्थिरावलंसुद्धा. विसाव्या शतकामध्ये पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटिश नोकºया करणारे मध्यमवर्गीय नोकरदार, शिक्षक धोतर, सदरा आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या पद्धतीचा कोट, खाली बूटमोजे अशााही वेशात दिसत. हा वेश ब्रिटिश लोक निघून गेल्यावरही ६०-७० च्या दशकापर्यंत टिकून राहिला. विसाव्या ब्रिटिश सत्तेच्या शेवटच्या काळामध्ये भारतात पुरुषांच्या वेशामध्ये धोतराचा वा सलवारीचा वा मुंडूचा वापर कमी होत गेला. त्या जागी पाश्चात्त्य पॅण्ट आली. घरामध्ये, गोतावळ्यात धोतर किंवा सलवारीसारखे पारंपरिक प्रकरण, तर कामाच्या ठिकाणी पॅण्ट अशा प्रकारे अनेकजण वावरत होते. भारतात येऊन वसलेले, पण राज्यकर्ते नसलेले आणि संख्येनं कमी असलेले असे जे समुदाय होते त्यांनी स्थानिक पद्धती स्वीकारल्या पण आपले स्वत:चे रंग त्यात मिसळले आणि एक नवीन पद्धती निर्माण केली. यात सगळ्यात महत्त्वाचा समुदाय म्हणता येईल तो म्हणजे पारशी समुदाय. आठव्या- दहाव्या शतकात गुजरातच्या किनाºयावर येऊन पोचलेला हा समुदाय त्यांच्या आख्यायिकेप्रमाणेच दुधात साखर मिसळावी तसा इथल्या समाजात मिसळून गेला. त्यांनी त्यांच्या मूळ कपड्यांबरोबर गुजराथी वेशभूषेतले महत्त्वाचे भाग आपलेसे केले. विशेषत: स्त्रियांच्या वेशभूषेमध्ये. आज भारतीय साड्यांबद्दल विवेचन केलं जाताना पारसी गारा साडीच्या उल्लेखाशिवाय पुढे जाता येणार नाही. कोकणातल्या बेने इस्राएल समाजानं मात्र कपड्यांच्या आणि इतरही अनेक बाबतीत कोकणातल्या इतर समुदायांमध्ये मिसळून जाणं स्वीकारलं होतं. नऊवार नेसणाºया ज्यू स्त्रिया हे त्यांचे वैशिष्ट्य. कुंकू वगळता सर्व जामानिमा एतद्देशियांप्रमाणेच असे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातल्या ख्रिश्चन समाजामध्ये आजही वयस्क स्त्रियांच्यात नऊवारी साडी नेसणाºया स्त्रिया दिसतात. सिंधुदुर्ग ख्रिश्चन स्त्रियांची नऊवारी म्हणून या पद्धतीची वर्गवारी करता येईल इतकी त्यांची नऊवारी नेसायची पद्धत वेगळी आहे.
भारतामध्ये कपड्यांच्या गोष्टीत येऊन मिसळलेले आणि आपली कपड्यांची गोष्ट समृद्ध करणारे हे असे अनेक प्रवाह. पण ही मिसळण्याची गोष्ट इथेच संपत नाही. गोष्ट अजून बरीच आहे.
 


Web Title: What do you mean?
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.