Dressing saris | साडी नेसणं

- नीरजा पटवर्धन

ठकू, हे एवढं लांबरुंद कापड इकडून तिकडून गुंडाळायचं हा निव्वळ शिवण्याचा आळस आहे. किती गैरसोयीचं आणि अशास्त्रीय आहे हे.’ शास्त्रीय मैत्रीण साडीवर वैतागत म्हणाली. ठकू विचार करत राहिली.
भारतीय उपखंडातील गुंडाळलेल्या कपड्यांमध्ये काळानुसार आणि प्रांतानुसार भरपूर विविधता आहे. जेव्हापासूनचे पक्के संदर्भ मिळतात तेव्हापासून बघितलं तर कमरेवर बांधलेलं वस्र म्हणजे अंतरीय आणि शरीराचा वरचा भाग झाकणारं वस्र म्हणजे उत्तरीय आणि डोक्यावर बांधलेलं वस्र हे प्रामुख्यानं दिसतं, स्त्रिया आणि पुरुष दोघांच्याही वेशभूषेत हे दिसून येतं.
अंतरीय हे कमरेपासून खालचं शरीर झाकणारं वस्र होतं. कमरेशी एक गाठ मारून त्यावर तोलून धरलेलं असे. ती गाठ कापडाच्या सुरुवातीचं एक टोक घेऊन मारलेली आहे, की कापडाच्या मध्यात दोन टोकं घेऊन बांधलेली आहे यावर उरलेली नेसण अवलंबून असे. कापडाच्या सुरुवातीला गाठ असेल तर शक्यतो निऱ्या घालून नेसलेलं वस्र आणि मध्यात गाठ घेतली असेल तर निºया नसलेलं किंवा अगदी कमी निºयांचं वस्र असा फरक दिसून येतो. आजही काष्ट्याची साडी आणि धोतर यांच्या नेसण्यामध्ये हा फरक आहे. गुडघ्याच्यावर, गुडघ्याइतके, पोटरीइतके किंवा क्वचित पायघोळ असे अंतरियाचे वेगवेगळे प्रकार हे समाजातलं स्थान, हुद्दा, व्यवसाय वगैरेंवर अवलंबून असतं. काही ठिकाणी लुंगीसारखे गोल अंतरीयही दिसतं. उत्तरीय हे ओढणी, उपरणं, शाल यासारखं प्रकरण. ते वस्र अंगावर ल्यायच्या विविध पद्धती आहेत. अंग झाकण्यासाठी पूर्ण गुंडाळून घेणं, ते खांद्यावरून नुसतंच सोडून देऊन मिरवणं.. गुप्त काळाच्या आगेमागे काही प्रदेशांमध्ये स्त्रियांच्या कपड्यांच्यात हे अंतरीय आणि उत्तरीय एकत्र झालेलं दिसून येतं. आज आपल्याला साडी म्हणून जे माहिती आहे ते हेच. याच दरम्यान अंतरीय नेसायच्या गोल आणि काष्ट्याच्या अशा दोन पद्धती स्पष्ट दिसतात.
डोक्यावर कापड गुंडाळून करायची पागोटी, मुंडाशी आपल्याला ऐकून माहितीयेत. कापडाच्या लांबीवर आणि डोक्याभोवती कापड गोल फिरवलं जातं की क्रॉसमध्ये यावर सर्वसाधारणत: या शिरोभूषणांचा आकार अवलंबून असतो. कधी कुणाला फेटा, मुंडासे बांधताना बघितलंय? एखाद्या सवयीच्या फेटेबहाद्दराच्या फेटा बांधताना दोन हातांच्या हालचाली बघा. निव्वळ नृत्य असतं ते. एक हात उलटला म्हणजे दुसरा सुलटला पाहिजेच. लय कमी जास्त होऊन अजिबात चालणार नाही. तसं झालं तर फेट्याचा घट्टपणा गडबडणार आणि सगळा बेढब गोळा होऊन बसणार. या सर्वच शिरोभूषणांचा उपयोग उन्हापावसापासून संरक्षण म्हणून होतच असे; पण युद्धात, हाणामारीत शस्राच्या घावापासूनही संरक्षण होत असे.
मौर्य कालखंडात सुरुवातीला तुरळक प्रमाणात स्त्रियांच्या डोक्यावरही ही अशी बांधलेली शिरोभूषणं दिसतात, जी नंतरच्या कालखंडात नाहीत. नंतर स्त्रिया डोकं आच्छादण्यासाठी ओढणीसदृश वस्तू वापरू लागल्या.
अंगाभोवती कपडे गुंडाळून वस्रं तयार करण्याची आयडिया फक्त भारतीय उपखंडातली नसली तरी अंतरीयाचे किंवा कमरेवर बांधलेल्या वस्राचे काष्टा घालून दुटांगीकरण हे मात्र केवळ भारतीय उपखंडातच दिसून येतं. भारतीय उपखंडाचा किंवा प्राचीन भारताचा विस्तार पार गांधार म्हणजे अफगाणिस्तानापर्यंत मानला जातो. तिथेही हे दुटांगीकरण दिसून आलेलं आहे. कापडाच्या मध्यात गाठ घालून एक बाजू मागे काष्ट्यासारखी आणि दुसºया बाजूचा पंखा करून पुढेच ठेवलेला किंवा दुसरी बाजू चक्क पदरासारखी खांद्यावर घेतलेली असा निºया नसलेल्या साडीचा प्रकार बघायला मिळतो. गुप्त काळाच्या आसपास मात्र अजंठामध्ये आपल्याला माहिती असलेली निºया घालून नेसलेली काष्ट्याची साडीही दिसते.
साधारण नेसूच्या पद्धतींचं बेसिक गणित लक्षात यायला लागलं की मग विविध काळातील मूर्ती, शिल्पं बघताना त्या मूर्तीच आपल्याला त्यांची नेसूची पद्धत उलगडून सांगू लागतात. गाठ कमरेवर नक्की कुठे आहे पुढे की एका बाजूला? कमरेवरची गाठ कापडावर नक्की कुठेय? निºया आहेत की नाहीत. असल्या तर किती आहेत? नेसणं गोल आहे की काष्ट्याचं? पायघोळ निºया असल्या तरी पायावर बाहेरच्या बाजूला वस्र किंचित उचलल्यासारखं आहे तर इथे नक्की काष्टा घातलेला आहे वगैरे सगळे या मूर्तीना जरा नीट निरखून पाहिलं तर समजू शकतं.
इथे मी मुद्दामून नव्वार हा शब्द टाळते आहे. नव्वार किंवा नऊवार हे कापडाच्या लांबीचं माप आहे. नेसायची पद्धत नाही आणि नऊवार लांब असलेली साडी नेसायच्या किमान ८-१० किंवा जास्तच पद्धती महाराष्ट्र, गोवा आणि कर्नाटकात मिळतील. काही राजघराणी वा सरदार घराण्यांच्यातल्या स्त्रिया अकरा-बारा वाराची साडी नेसत असाही एक संदर्भ मिळालेला आहे. त्यामुळे काष्ट्याची वा गोल असंच साड्यांचं वर्गीकरण केलेलं योग्य ठरेल.
साडीच्या एका टोकाला गाठ आणि मग निºया घालून नेसणं आणि निºया, गाठी असं काही न करता एकावर एक बरेच वेढे घेऊन नेसणं असे साड्यांच्या नेसण्याच्या पद्धतींचे दोन भाग करता येतील. निºया घालून नेसायच्या साड्यांचे प्रदेशानुसार आणि जमातींनुसार अजून प्रकार आहेत. या दुसºया प्रकारात पदरासकटचे आणि पदराशिवायचे असेही प्रकार आहेत. ठाणे जिल्ह्यातले वारली आदिवासी, रायगडातले कातकरी आणि ठाकर आदिवासी, मुंबईच्या कोळणी, मुंबईतलाच आगरी समाज, रत्नागिरीतला कुणबी समाज, सिंधुदुर्गातला आणि गोव्यातला धनगर समाज यांच्या साडी नेसायच्या पद्धती या दुसºया पद्धतीत येतात.
भारतातले हवामान उष्ण, त्यामुळे अंगावरचे कपडे हे हवा खेळती राहील असे हवेत. कपड्याचे एकावर एक थर असता कामा नयेत. गुंडाळलेल्या कपड्यांमध्ये गरजेचा भाग झाकला जाऊन बाकी भागात हवा खेळती राहाते. पूर्वीचे अंतरीय असो वा आताची काष्ट्याची साडी, काष्टा हा सगळ्या वेढ्यांच्या वर असतो त्यामुळे नैसर्गिक विधींच्यासाठीही संपूर्ण वस्र उतरवायची गरज पडत नाही. रत्नागिरी जिल्ह्यातल्या कुणबी समाजाच्या साड्या आणि सिंधुदुर्गातल्या ख्रिश्चन समाजाच्या साड्या अशा प्रकारे नेसल्या जातात की मांडीशी चक्क खिसे तयार होतात. एखाद्या कार्गो बर्म्युडाला असावेत तसे. त्यामध्ये काजू, भाजी, मोबाइल, घराच्या चिमणीसाठी मण्यांची माळ, कव्हर घातलेले आधार कार्ड असं सगळं मावू शकतं. ठाकर, कातकरी अशा आदिवासी जमातींचं वास्तव्य जास्त करून डोंगरात असतं. आयुष्य कष्टाचं, झाडांवर चढणं, डोक्यावर बोजा घेऊन डोंगर चढून पार करणं हे नेहमीचंच. अशा वेळेला कमरेशी भरपूर वेढे घालून नेसलेली साडी पाठीला आधार देणारी होत असावी. हे सगळं उलगडायला लागल्यावर साडीला किंवा गुंडाळलेल्या वस्राला अशास्त्रीय म्हणणं चुकीचं वाटायला लागतं.
गोल अथवा काष्टा नेसायच्या विविध पद्धती या अनेक पिढ्यांच्या वापरातून हळूहळू परिपूर्ण बनत आलेल्या आहेत. साड्यांच्या नेसण्यातून, त्यांच्या काठांच्या रूळण्यातून तयार होणारे आकार, शरीराच्या आकाराबरोबर असलेला त्यांचा ताल, तोल याची पारंपरिक रचना बघितली तर त्यामध्ये एक गंमत आहे. बांधून अंगावर बसवला तरी शेवटी हा प्रवाहच आहे. झुळझुळ वाहणारा एक प्रवाह अंगावर इकडून तिकडून लपेटला तरी त्यातले वाहणं थांबत नाही. काष्टा मागे खोचल्यावर पुढे निºयांना पडणाºया चुण्या, त्यांची वळणं या सगळ्यांना पदराच्या काठाच्या रेषेनं दिलेला छेद आणि मग त्या काठाला समांतर जाणाºया पदरावरच्या चुण्या ही एक सुंदर रचना आहे. एका खांद्यावर सुरू झालेली काठाची रेषा दुसºया बाजूच्या गुडघ्याच्या खालपर्यंत खेचली जाते तेव्हा त्यातून तयार होणारी लय संपूर्ण रचनेचा तोल सांभाळत असते, संपूर्ण रचनेला वाहती ठेवत असते.
पण आपण भारतीय आता नको इतक्या आखीव आणि बंदिस्त चकमकाटाला इतके भुललोय की हे मूळचं सौंदर्य विसरूनच गेलोय. साडीच्या नेसण्याच्या सौंदर्याकडे, रचनेकडे आम्ही बघतच नाही. त्यात साडी म्हणजे संस्कृती, साडी नेसणं म्हणजे घरातल्या लोकांविषयी आदर वगैरे भंपक संकल्पना वापरून आजही लग्न झालेल्या बाईवर साडी नसण्याचे दडपण आणलं जातं. ‘त्या सोमण काकू तर साडी आणि बूट घालून मॅरेथॉनही धावतात.’ या फोडणीची हल्ली भर पडलीये. घरातली एक सासू आणि परत ही ‘मनातली सासू’.. साडी नेसण्याचा सासूरवास नुसता!
या सगळ्यामुळे आम्हाला एकतर साडीबद्दलच राग उत्पन्न होतो; पण तरीही संस्कृती जपायचीच असते मग साडीच्या रचनेचा विचार न करता, कृत्रिम धाग्यांपासून बनवलेल्या जिजामाता किंवा बेळगाव सिल्क साडीला विचित्र चुण्या घालून, त्या इस्रीनं बसवून, त्यावरून मशीनची शिवण फिरवून बनवलेलं एक प्रकरण साडी म्हणून वापरलं जातं. ती तसली साडी ‘घालून’ (हल्ली म्हणे ‘साडी घालतात’) आमच्या संस्कृतीचं प्रचंड भलं होतं.
कुठल्या कपड्यांमधून संस्कृतीचे खरंच किती भलं होतं त्याबद्दल पुढच्या महिन्यात गप्पा मारूया.

(लेखिका वेशभूषाकार असून, या विषयात ‘जॉर्जिया’ विद्यापीठातून त्यांनी मास्टर्स केलेले आहे.)
needhapa@gmail.com


Web Title: Dressing saris
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.