तामिळनाडूतील मंदिरातून चोरी झालेल्या...अमेरिका 'त्या' तीन प्राचीन कांस्य मूर्ती परत देणार

या तिन्ही मूर्ती दक्षिण भारतीय कांस्य शिल्पकलेच्या उत्कृष्ट उदाहरणांपैकी मानल्या जातात.

भारताच्या सांस्कृतिक वारशाच्या पुनर्स्थापनेसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची घडामोड घडली आहे. अमेरिकेतील स्मिथसोनियन संस्थेअंतर्गत येणाऱ्या राष्ट्रीय आशियाई कला संग्रहालयाने तमिळनाडूतील मंदिरांमधून चोरीला गेलेल्या तीन दुर्मिळ प्राचीन कांस्य मूर्ती भारत सरकारकडे परत देण्याची घोषणा केली आहे. सखोल तपासणी आणि विस्तृत ‘प्रोव्हेनन्स रिसर्च’नंतर या मूर्ती 1950 च्या दशकात तमिळनाडूतील मंदिरांमधून चोरून बेकायदेशीरपणे परदेशात पाठवण्यात आल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

परत मिळणाऱ्या मूर्ती कोणत्या? शिव-नटराज (चोल काळ, इ.स. सुमारे 990)- भगवान शंकराच्या तांडव नृत्याचे प्रतीक. ही मूर्ती श्री भावा औषधेश्वर मंदिर, तिरुत्तुरैप्पुंडी तालुका, तंजावूर जिल्हा, तमिळनाडू येथील आहे. 1957 मध्ये या मूर्तीचा फोटो काढण्यात आला होता.

सोमस्कंद (चोल काळ, 12वे शतक)- शिव, पार्वती आणि कार्तिकेय यांचे संयुक्त रूप. ही मूर्ती विश्नाथ मंदिर, अलत्तूर गाव, मन्नारकुडी तालुका, तमिळनाडू येथील आहे. या मूर्तीचा फोटो 1959 मध्ये काढण्यात आला होता.

संत सुंदरार विद परवई (विजयनगर काळ, 16वे शतक)- नयनार संत सुंदरार आणि त्यांची पत्नी परवई. ही मूर्ती वीरासोलापुरम गावातील शिव मंदिर, कल्लाकुरिची तालुका येथील असून, 1956 मध्ये याची नोंद झाली आहे.

म्यूजियमच्या माहितीनुसार, या तिन्ही मूर्तींच्या मूळ स्रोतांची तपासणी करताना फ्रेंड इंस्टीट्यूट ऑफ पॉंडिचेरी, भारतीय पुरातत्व विभाग आणि जगभरातील विविध संस्था व तज्ज्ञांचे सहकार्य घेण्यात आले. या तपासातून असे निष्पन्न झाले की, 1950 च्या दशकात या मूर्ती मंदिरांतून चोरीला गेल्या आणि खोट्या कागदपत्रांच्या आधारे आंतरराष्ट्रीय कला बाजारात विकल्या गेल्या. उदाहरणार्थ, शिव नटराज मूर्ती 2002 मध्ये न्यूयॉर्कमधील एका खासगी गॅलरीतून खरेदी करण्यात आली होती.

भारत सरकार आणि स्मिथसोनियन यांच्यातील करार अंतिम टप्प्यात आहे. शिव नटराज मूर्ती दीर्घकालीन कर्ज स्वरूपात म्यूजियममध्येच ठेवली जाणार आहे. मात्र, या मूर्तीची संपूर्ण कथा उत्पत्ती, चोरी आणि भारतात परत येण्याची प्रक्रिया सार्वजनिकपणे मांडली जाणार आहे. ही मूर्ती ‘दक्षिण आशिया, आग्नेय आशिया आणि हिमालयीन क्षेत्रातील ज्ञानाची कला’ या प्रदर्शनात दाखवली जाईल. तर, उर्वरित दोन मूर्ती, सोमस्कंद आणि संत सुंदरार विद परवई भारतीय दूतावासाच्या माध्यमातून भारतात परत पाठवण्यात येणार आहेत. ही घटना स्मिथसोनियनच्या दक्षिण व आग्नेय आशियाई कला संग्रहाच्या सिस्टेमॅटिक पुनरावलोकनाचा भाग असून, सांस्कृतिक संपत्तीबाबत नैतिक जबाबदारी स्वीकारण्याचे उदाहरण मानले जात आहे.