इराणच्या अणुबॉम्बचा कच्चा माल रशियाच्या हाती? महासत्तांमध्ये रस्सीखेच सुरू; अमेरिका जप्त करण्याच्या तयारीत

इराणच्या संवर्धित युरेनियमवरून तणाव वाढला आहे. रशिया ते जपून ठेवण्यास तयार आहे, आणि इराण आपला अणुकार्यक्रम पाच वर्षांसाठी स्थगित करण्यास तयार आहे. मात्र, अमेरिका ते जप्त करण्यावर ठाम आहे. होर्मुझ नाकेबंदी याच मुद्द्याशी निगडित आहे. याबाबत अद्याप कोणताही करार झालेला नाही.

इराण-अमेरिका तणाव शिगेला पोहोचला आहे. अमेरिकेने होर्मुझच्या सामुद्रधुनीची नौदल नाकेबंदी सुरू केली आहे. दरम्यान, अणुबॉम्ब बनवण्यासाठी लागणारा कच्चा माल असलेल्या इराणच्या संवर्धित युरेनियमवर जागतिक लक्ष केंद्रित झाले आहे. इराणकडे अंदाजे ४५० किलोग्रॅम ६० टक्के संवर्धित युरेनियम आहे, याचे काही आठवड्यांत शस्त्रास्त्रांसाठी लागणाऱ्या सामग्रीमध्ये रूपांतर केले जाऊ शकते. इराणकडे १० पेक्षा जास्त अणुबॉम्ब बनवण्यासाठी पुरेशी सामग्री आहे.

आता इराणचे हे युरेनियम कोणात्या देशाला मिळणार? या चर्चा सुरू आहेत. रशिया ते स्वतःकडे ठेवण्यास तयार आहे, इराण आपला अणुकार्यक्रम पाच वर्षांसाठी स्थगित करण्यास तयार आहे, पण अमेरिका ते युरेनियम जप्त करण्यावर ठाम आहे. पाकिस्तानमधील शांतता चर्चा फिसकटण्याचे आणि होर्मुझ नाकेबंदीचे हेच मुख्य कारण आहे.

अणुकार्यक्रम केवळ ऊर्जा आणि वैद्यकीय उद्देशांसाठी आहे, परंतु अमेरिका आणि इस्रायल याला अण्वस्त्रांची तयारी मानतात, असा दावा इराणने नेहमी केला आहे. इराणकडे ६० टक्क्यांपर्यंत संवर्धित केलेल्या युरेनियमचा साठा आहे. सामान्य वीज प्रकल्पांसाठी ३-५ टक्के संवर्धन पुरेसे असते, परंतु ९० टक्क्यांहून अधिक संवर्धन बॉम्ब बनवण्यासाठी पुरेसे आहे.

इराणच्या या साठ्याला शस्त्रास्त्र-दर्जापर्यंत पोहोचायला फक्त काही आठवडे लागतील. म्हणूनच अमेरिका याला 'अणुधूळ' संबोधून पूर्णपणे काढून टाकू इच्छिते. या साठ्याशिवाय, इराणचा अणुकार्यक्रम अनेक वर्षे मागे पडेल. या साठ्यावरून आता रशिया, इराण आणि अमेरिका यांच्यात एक मोठी राजनैतिक लढाई सुरू आहे.

रशियाने सोमवार, १३ एप्रिल २०२६ रोजी आपल्या प्रस्तावाचा पुनरुच्चार केला. क्रेमलिनचे प्रवक्ते दिमित्री पेस्कोव्ह म्हणाले की, राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी अमेरिका आणि प्रादेशिक देशांशी आधीच चर्चा केली आहे. इराणचे संवर्धित युरेनियम आपल्या ताब्यात सुरक्षित ठेवण्यास रशिया तयार आहे.

रशियाच्या मते, हा शांतता कराराचा एक भाग असू शकतो. रशिया हा जगातील सर्वात मोठा अणुशस्त्रधारी देश आणि इराणचा दीर्घकाळचा मित्र आहे. रशियाचा विश्वास आहे की, जर त्यांनी हे अणुशस्त्रास्त्र सोपवले, तर ते इराण आणि अमेरिका यांच्यातील युद्ध टाळू शकतील. यामुळे मध्यस्थ म्हणून रशियाची भूमिका अधिक मजबूत होईल. हा प्रस्ताव अजूनही विचाराधीन आहे, परंतु अद्याप कोणतीही कारवाई करण्यात आलेली नाही, असे रशियाने स्पष्ट केले आहे.

पाकिस्तानमध्ये झालेल्या चर्चेनंतर इराणने सोमवारी औपचारिक प्रतिसाद दिला. त्यात म्हटले आहे की, ते आपला युरेनियम संवर्धन कार्यक्रम पाच वर्षांसाठी थांबवण्यास आणि सध्याचा साठा लक्षणीयरीत्या कमी करण्यास तयार आहे. इराणला हे समजले आहे की अमेरिका २० वर्षे किंवा त्याहून अधिक कालावधीसाठी स्थगितीची मागणी करत आहे. त्यामुळे, इराणने तडजोडीला वाव ठेवत पाच वर्षांचा प्रस्ताव दिला आहे. इराणचे म्हणणे आहे की, अण्वस्त्रे विकसित करायची नाहीत, परंतु तो आपला नागरी कार्यक्रम सोडून देण्यासही तयार नाही. पाच वर्षांच्या स्थगितीमुळे इराणला वेळ मिळेल आणि नाकेबंदी उठवण्यास मदत होऊ शकते.

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांच्या टीमने इराणचा पाच वर्षांचा प्रस्ताव फेटाळला आहे. अमेरिकेला २० वर्षे किंवा त्याहून अधिक काळ कोणतेही संवर्धन नको आहे. इराणचे सर्व संवर्धित युरेनियम काढून टाकावे, अशी त्यांची मागणी आहे. ट्रम्प प्रशासनाचे म्हणणे आहे की, साठा केल्याशिवाय आणि कायमस्वरूपी बंदी घातल्याशिवाय कोणताही करार होणार नाही.