Things to do with clothes | कापडा-चोपडाच्या गोष्टी

-नीरजा पटवर्धन

बरंका ठकू, वस्त्रे केवळ लज्जारक्षणाकरता असतात. कपड्यापेक्षा मनाचे सौंदर्य महत्त्वाचे.’
- साड्या खरेदी करता करता बकूमावशीने ठकूला उपदेश केला. तलम कॉटनची साडी अंगावर लावून बघत मानेनेच ‘कशी दिसते?’ हे ठकूला विचारले.
‘‘अगदी तुझ्यासारखी !’’ ठकूने खूश होऊन सांगितले. ती साडी नेसल्यावर तिच्या मनाचे सौंदर्य त्या साडीवर पसरणार आणि बकूमावशी एकदम सुंदर दिसणार याची खात्रीच होती ठकूला.
पूर्वी बायकांनी सहावारी नेसावे की नऊवारी वगैरे गोष्टींवर वाद होत असत म्हणे... आजीच्या लहानपणी तिला कंपलसरी खादीच वापरावी लागे म्हणे... काका गल्फमधून जे ड्रेस मटेरियल आणतो तसले काही आजीच्या लहानपणी मिळतच नसे म्हणे... आजोबा केवळ शिकवायला जाताना पॅन्ट-शर्ट घालत, एरवी धोतर आणि सदरा!!... देवळात, घरात चपला घालून वावरायचे नाही... मंगळसूत्र लग्न झालेल्या बायकाच वापरतात... पूर्वी विधवा स्त्रीला जाडेभरडे लाल लुगडे नेसून राहावे लागे... हपिसात हाफ शर्ट नसतो चालत म्हणे... हिंदी सिनेमातल्या ख्रिश्चन बायका लेस आणि फ्रीलचे झगे घालतात आणि तशीच टोपीही... शाळेत सर्व शिक्षिका साध्या वेशात म्हणजे साडी नेसून येतात... अमुक इतक्या इंचा-सेंटिमीटरांपेक्षा जास्त भाग दिसला शरीराचा तर ते चांगले समजत नाहीत... आपण हिंदू आहोत तर लावावी ना टिकली... आपली साडी नेसायची पद्धत त्यांच्यापेक्षा वेगळी आहे...
- हे असे किंवा अशासारखे बरेच काही अनेक ठक्यांच्या आणि ठकोबांच्या बघण्यातले, ऐकण्यातले, अनुभवण्यातले असते. हे सगळे कुठून येते? हे असेच का? तसे का नाही? पूर्वीच्या काळी नक्की काय असायचे? पूर्वीचा काळ म्हणजे नक्की कुठला काळ? इथे असे तर तिथे कसे असेल? - या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे शोधली तर हाती लागते ते फार गंमतीशीर असते.
माणसाच्या मूलभूत गरजा तीन - अन्न, वस्त्र आणि निवारा हे आपण शाळेत असताना पाठ केलेले आहे. या तिन्ही गरजांचा इतिहास म्हणजे अख्ख्या मानवजातीचा इतिहास आहे. राजकीय, सामाजिक, वैज्ञानिक सर्व प्रकारच्या स्थित्यंतरांचे प्रतिबिंब या इतिहासात पडलेले दिसते. विविध कारणांमुळे मोठ्या प्रमाणावर माणसांचे स्थलांतर होते. अशा स्थलांतरानंतर जी देवाणघेवाण होते त्यातून कपड्यांचा इतिहास नवे वळण घेत जातो. उदाहरणार्थ बघायचे तर पार त्या तिकडे इराणातून आलेल्या पारशी स्त्रियांचा पारंपरिक वेश एक ठरावीक प्रकारची साडी असा असतो किंवा कोकणच्या किनाºयाला येऊन पोहचलेल्या ज्यू लोकांनी नऊवारी साडी आपलीशी केलेली असते किंवा बंगालातल्या एकेकाळच्या भद्र स्त्रियांच्या साडीवर घालायच्या लाल ब्लाऊजला मडमेच्या झग्यासारखी पांढरी लेस लावलेली असते इत्यादी.

हे झाले नंतरचे. अगदी मुळाशी जायचे तर कपड्यांची सुरुवात झाली तिथे बघावे लागेल. पाषाणयुगातल्या काही गुहांमधली चित्रे आपल्याला मानवाने कपड्यांचा वापर सुरू केल्याचा पुरावा देतात. साधारण ३३००० वर्षांपूर्वी साधारण २७००० वर्षांपूर्वीच्या काही खापरांवर कापडाच्या धाग्यांचे अंश चिकटलेले मिळाले आहेत. अजून काही खापरांवर कपडे घातलेल्या माणसांची चित्रे आहेत; पण विणलेला असा कापडाचा तुकडा हा साधारण इसवी सन पूर्व ६५०० ते ७००० वर्षांपूर्वीचा आहे. हा सुती म्हणजे कापसापासून बनलेल्या कापडाचा तुकडा नाही. सध्यातरी शास्त्रज्ञ याला लिनन म्हणजे जवसाच्या खोडापासून बनवलेल्या धाग्यातून विणलेले कापड मानतात. जवसाच्या शेतीचे पुरावेही या जवळच्या कालखंडात आणि परिसरात मिळालेले आहेत. जवसाची शेती आणि त्या कापडाच्या तुकड्यााची वीण बघता धाग्यांपासून कापड विणायची कला इसपू ६५००-७००० च्याही बरीच आधी अवगत झाली असावी असे दिसते. ऊन, पाऊस, थंडी यांच्यापासून संरक्षण म्हणून मानवाने कपडे वापरायला सुरुवात केली असे आपण शाळेत शिकलो. पण या संरक्षणाच्याही आधीपासून माणसाने स्वत:च्या शरीराला सजवणे सुरू केले होते. कधी झाडांची पाने अंगावर चिकटवणे, प्राण्यांच्या कातडीचा, नखांचा वापर, माती, दगड, फुले यांच्यापासून मिळालेल्या रंगांनी अंगभर नक्षी काढणे, दगड, शंख, शिंपले, फुले अशा वस्तूंच्या माळा अंगावर घालणे आणि विविध प्रकारची कपडे परिधान करणे अशा अनेक प्रकारे शरीर सजवले जात असे. स्थलांतर केल्यावर नवीन हवामानाशी जुळवून घेता यावे, संरक्षण व्हावे यासाठीही कपड्यांचा वापर सुरू झाला. एकाच रंगाचे कपडे, एकाच प्रकारच्या चपला रोज घालणे याचा जसा आजच्या मानवाला कंटाळा येतो, तसाच तेव्हाच्याही मानवाला येत असणारच. आणि ड्रेस कोड असायला तो तेव्हा हापिसात, शाळेत वगैरे जात नव्हता. त्यामुळे शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांना वेगवेगळ्या प्रकारे सजवून बघणे होत होते. त्यातून शरीर सजवण्याच्या पद्धती, प्रकार बदलत होते. नुसतेच संरक्षण हा हेतू असता तर हे बदल घडले नसते. वेगवेगळ्या प्रकारे कापड बनवण्याच्या प्रकारांचा शोध लागला नसता.
या मानवाला निसर्गातल्या बहुतेक सगळ्या गोष्टींचा कार्यकारणभाव माहिती नव्हता. जगण्याची इच्छा, मृत्यूची भीती या प्रेरणा नक्कीच होत्या. मग अमुक प्रकारे माळ घातली की अंधार पडल्यावर भीती वाटत नाही, अमुक एका प्राण्याचे नख बरोबर बाळगले की ढग भिववत नाही असे अनेक आडाखे योगायोगाच्या आधारांवर त्याने मांडले. तशाप्रकारे ठरावीक वस्तू तो वापरू लागला आणि गंडेदोरे, ताईत व तत्सम सगळ्या बाजारपेठांना त्याने जन्म दिला.
शरीर सजवायच्या वेगवेगळ्या पद्धती बनत गेल्या. त्याच सुमारास माणसांनी कळपाने, गटाने, टोळीने राहायला सुरुवात केली होती. टोळीतले स्थान, केलेले कर्तृत्व, मारलेल्या प्राण्यांची संख्या या सगळ्यांसाठी वेगवेगळ्या प्रकारे सजावट शरीरावर दिसू लागली. बुजलेले व्रण परत रंगवून शिकारीतल्या कर्तृत्वाची ओळख राहील असे बघणे वगैरे गोष्टी सुरू झाल्या.
यानंतर हजारो वर्षांनी, पंधराव्या शतकामध्ये, युरोपात पुरुषांच्या कपड्यांच्या बाह्यांना ठरावीक अंतरावर छोटे छोटे कट्स देऊन आतमधून वेगळ्या रंगाचे कापड लावायची पद्धत सापडते. रेनेसाँच्या (इसवी सन १४००-१६००) अखेरीपर्यंत ही पद्धत स्त्रियांच्या गाउन्सच्या बाह्यांवरही पसरल्याचे दिसून येते. या पद्धतीचे मूळ आपले शौर्य मिरवण्याची हौस यात असावी असा एक मतप्रवाह आहे. कपड्यांवर ज्या प्रकारे फाडले जाई ते तलवारीचे घाव असल्याप्रमाणे दिसत असे. तलवारीचा घाव आणि आतमधून वाहणारे रक्त असे शरीरावर मिरवणारा तो शूरवीर योद्धा मानला जाई.
पुरातन लिननचे कापड वापरणाºया मानवाच्या टोळ्यांचा ‘समाज’ बनत गेला तसे समाजाचे नियम बनत गेले. आणि मग सभ्यतेच्या कल्पनांचाही उगम झाला. शरीराचे नाजूक भाग आधी संरक्षणासाठी आणि मग सभ्यता म्हणून झाकले जाऊ लागले. त्यापलीकडे जाऊन शरीराचे ठरावीक भाग झाकण्याचा संबंध सभ्यतेशी जोडला गेला. आणि लज्जारक्षण हा अजून एक पैलू कपड्यांना मिळाला. माणसे एका जागी स्थिरावली. त्यांचा समाज बनला. आणि मग त्यातून संस्कृती बनली. जगभरातल्या सगळ्यात प्राचीन संस्कृतींपैकी एक भारतीय उपखंडात सापडते. जिच्याबद्दल आपण शाळेत शिकलो ती मोहेंजोदरो आणि हडप्पाची सिंधू संस्कृती. इथे मिळालेल्या अवशेषांमध्ये एक पूर्ण जीवनशैली आहे. माणसांची घरे आहेत. त्यांची भांडीकुंडी आहेत. एक राजा आहे, एक नर्तिका आहे, या संस्कृतीची नाणी आहेत; पण या काळातल्या कपड्यांबद्दल मात्र अगदी जुजबी पुरावे आहेत. कापडा-चोपडाचे अवशेष अस्तित्वात नाहीत. पण सापडलेल्या काही मूर्तींमध्ये कपड्यांच्या रेषा आहेत. हे कपडे म्हणजे शक्यतो शरीराभोवती कापड गुंडाळून तयार केलेले कपडे आहेत. तसेच बहुतांश मूर्तीं या कपड्यांशिवायही आहेत. संशोधकांच्या मते, तेव्हा सुती, लिनन आणि कमी प्रतीचे रेशमी कापड वापरले जात होते.
प्रत्यक्ष कपडे, कापडे काही मिळालेली नसली तरी सिंधूच्या तीरावर वसलेल्या या संस्कृतीतले स्त्री-पुरुष विविध प्रकारचे दागिने घालत होते हे सिद्ध करणाºया अनेक वस्तू मिळालेल्या आहेत. कपड्यांशिवाय असलेल्या मूर्तींही दागिन्यांच्याशिवाय नाहीत. शरीर सजवण्याच्या प्रेरणेचा हात माणसाने इथेही सोडलेला दिसत नाही. लाकूड, प्राण्यांची हाडे, हस्तिदंत, वेगवेगळे धातू, पितळासारखे मिश्रधातू, माती, लॅपिस लजुली सारखे खडे व मणी यांचा दागिन्यांमध्ये वापर केलेला दिसतो. खड्यांना धातूचे कोंदण करण्याची कला या संस्कृतीतील माणसाला अवगत होती. जगभरात दागिने बनवायच्या कलेची सुरुवात ही पहिल्यांदा सिंधू संस्कृतीमध्ये दिसून येते.
या काळाला वेदपूर्व कालखंड म्हटले जाते. रामायण आणि महाभारत घडले असल्यास या काळानंतरच आणि पहिले भारतीय साम्राज्य (मौर्य साम्राज्य) उदयाला यायच्या आधी म्हणजे वैदिक कालखंडाच्या दरम्यान घडले असू शकते असा संशोधकांचा मतप्रवाह आहे. या दोन्ही कालखंडांना एकेका बाजूला ठेवून मग रामायण आणि महाभारत काळातले कपडे, दागिने यांचा वेध घ्यायचा प्रयत्न केला तर जे चित्र मिळते ते मात्र आपल्याला चक्र ावून टाकणारे असते.
लहानपणापासून बघितलेले सागर आणि चोप्रांच्या सिरीअलमधल्यासारखे प्लॅस्टिकची चमक असलेले पायघोळ धोतर राम नेसत नाही. व्हेलवेट, मोत्यांच्या माळा आणि जरीचा भरपूर वापर केलेले युद्धाचे चिलखत नसते. सीता व्यवस्थित शिवलेले कटोरी ब्लाऊज घालत नाही. जिथे बघावे तिथे जर लावून चकचकीत केलेला कृष्णाचा ड्रेस नसतो. युद्धामध्येही न मळणारे कपडे चुकूनही सापडत नाहीत.
...आता हे कसे काय बरे?
या आणि वेशभूषेच्या हजारो वर्षांच्या प्रवासातल्या अजून अशाच गमतीजमती या लेखमालेत तुम्हाला सांगणार आहे.


कपडे : शिवलेले आणि गुंडाळलेले
माणसांच्या टोळ जगाच्या ज्या ज्या प्रदेशात स्थिरावल्या तिथले हवामान, तिथे उपलब्ध असलेल्या वस्तू, तिथे पिकू शकणाºया गोष्टी, तिथल्या गरजा या सगळ्यांना धरून त्यांच्या कपड्यांचे स्वरूप ठरत गेले.
जगभरातले कपडे बघितले तर या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांवरून दोन गट करता येऊ शकतात. एक म्हणजे शरीराच्या आकारानुसार शिवून तयार केलेले कपडे आणि दुसरे म्हणजे सलग कापड अंगाभोवती वेगवेगळ्या प्रकारे गुंडाळून तयार केलेले कपडे!
जिथे उष्ण हवामान आहे तिथे कापूस पिकू शकतो आणि त्यातून लांबच्या लांब कापड विणता येऊ शकते. हवामान उष्ण असल्याने कपडे असे हवेत ज्यात महत्त्वाच्या भागांचे संरक्षण होईल आणि हवाही खेळती राहील. यातून शरीराभोवती गुंडाळून तयार करायच्या कपड्यांचा जन्म झाला. जिथे थंड हवामान आहे तिथे कापूस किंवा जवस पिकू शकत नाही; पण प्राणी मोठ्या संख्येने असतात. मग प्राण्यांना मारून त्यांची कातडी कपड्यासाठी वापरणे गरजेचे झाले. कपडे उबदार असायला हवेत तर ते अंगाबरोबर असायला हवेत. त्यात हवा शिरून चालणार नाही. यातून शिवणकलेचा उदय झाला. लोकरीसाठी मेंढ्या पाळणे, त्यांच्या लोकरीतून धागा बनवून त्यातून उबदार कपडे बनवणे हे मानवाला माहिती व्हायच्या बरेच आधीपासून कातड्याचे दोन तुकडे एकमेकांना शिवून जोडणे हे अस्तित्वात आलेले होते.
जगातली हातशिलाईची सगळ्यात जुनी सुई ही पक्ष्याच्या हाडापासून बनवलेली आहे. आजपासून सुमारे ५०००० वर्षांपूर्वी. पक्ष्यांची हाडे, लाकूड, हस्तिदंत, तांबे असा प्रवास करत करत आजच्या सुईच्या जवळ जाणारी लोखंडाची सुई इसपू तिसºया शतकात बनलेली आढळते.


(लेखिका वेशभूषाकार असून, या विषयात ‘जॉर्जिया’ विद्यापीठातून त्यांनी मास्टर्स केलेले आहे. needhapa@gmail.com)
(ही लेखमाला दर महिन्याच्या शेवटच्या मंगळवारी प्रसिद्ध होईल)


Web Title: Things to do with clothes
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.