Covering | झाकपाक
झाकपाक

- नीरजा पटवर्धन

हल्लीच्या मुलींना फार झाकपाक करायला हवी. माझ्या खापर खापर पणजीच्या काळात नुसतं उत्तरीय वापरायचे. आम्ही जेमतेम स्तनपट्टे वापरले. आता मुलींना चोळ्या हव्यात. नखरे नुसते !’ मौर्य काळाच्या अखेरच्या पर्वात तरुण असलेली एक पणजीबाई तिच्या गुप्त काळातल्या खापर खापर नाती, पणत्यांबद्दल वैतागत होती.
पार वैदिक काळात स्त्रियांसाठी छाती झाकायचं वेगळं वस्र नव्हतं. पुरुषांसारखेच अंतरीय आणि उत्तरीय असे. क्वचित स्तनपट्टा असे आधारासाठी. मौर्य कालखंडाच्या उत्तरार्धात स्तनपट्टे, कंचुक्या जास्त वापरले जाऊ लागले. गुप्त काळानं सलग शांतता आणि समृद्धी बघितली बहुतांशी. त्यामुळे जीवनमान सुधारलं. कापड, कपडे यांच्या नव्या पद्धतीही अस्तित्वात यायला लागल्या. फॅशन बदलण्याचा वेग वाढला, १०० वर्षांवर आला. आणि बायकांचे चोळ्यांचे नखरे चालू झाले. चोळ्या शिवायच्या विविध पद्धती, खास चोळ्यांसाठी विणली जाणारी कापडं, चोळ्यांवर केलेलं वेगवेगळ्या प्रकारचं भरतकाम या गोष्टींचं भरपूर वैविध्य भारताच्या कपड्याच्या इतिहासात बघायला मिळतं. उगाचंच शरीर झाकून ठेवण्याला नकार देणारी, शरीराचे आकार -उकार स्पष्ट करणारी वस्रं ही आपल्या भारतातच अस्तित्वात होती. ऐकायला, वाचायला गैरसोयीचं वाटलं तरीही हे आपल्याच महान संस्कृतीत घडलं.
आज ठकू गंभीर आहे. हादरून गेलीये. जिथून तिथून गोष्टी शेवटी कपडे आणि त्यातून दिसणारे त्वचेचे चतकोर यावर येऊन थांबतायेत. जोडीला संस्कृती हा शब्द तोंडी लावण्यासारखा वापरला जातोय.
सर्व बाजूंनी अंग झाकून घेण्यातच केवळ संस्कृती सामावलेली आहे. अंग झाकले असता व्यक्तीच्या सभ्यतेची ओळख पटून अत्याचार टळतात. आमच्या संस्कृतीचे कपडे हेच सभ्य असतात. ते तसे घालणाऱ्या स्त्रिया सभ्य असतात. इतर संस्कृतीतील कपडे असभ्य आणि म्हणून ते वापरणाºया किंवा आपल्यासारखे कपडे न वापरणाºया स्त्रियाही असभ्य. त्यामुळे त्यांच्यावर अत्याचार झाले तर अत्याचार करणाºयांची काय चूक? अशा सुरस व चमत्कारिक संकल्पना सध्या वातावरणात तरंगताना आढळतायत.
अंग झाकून घेणं हीच संस्कृती धरायची असेल तर पार वैदिक काळापासूनच्या विविध पूर्वजांना असभ्य म्हणावं लागेल. काय ते नुसतं अंतरीय नेसत बायका. आणि छाती झाकण्याचं तर नावच नाही. घेतलं कधी उत्तरीय तर घेतलं, नाहीतर नाही. अश्लील माणसं ! वगैरे.. पण असं म्हणायचं झालं तर मग आमचे तेव्हाचे पूर्वज फार महान होते या गृहीतकाची गोची होऊन बसते. छाती झाकण्याच्या इतिहासाचा वेध घेत जाताना एक अजून गैरसोयीची वस्तुस्थिती समोर येते. कुठलीही नवीन पद्धत ही समाजाच्या उतरंडीत वरच्या स्तरावर असणाºया लोकांच्यात सुरू होते आणि झिरपत झिरपत शेवटच्या घटकापर्यंत जाते. छाती झाकायची पद्धत अशीच झिरपत पुढे गेली असणार. पण काही ठिकाणी शेवटच्या घटकापर्यंत ती पोचू दिली गेली नाही. छाती झाकायची परवानगीच समाजानं काही जातीतल्या स्त्रियांना ठेवली नाही. त्यांना जन्मजात असभ्य ठरवून टाकलं. स्वत:ची छाती झाकायचा हक्क मिळवण्यासाठी या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला. ही केवळ २०० वर्षांपूर्वी आपल्याच भारतात, केरळमध्ये घडलेली घटना आहे.
संस्कृती ही हवाबंद डब्यात ठेवून दिलेली कधीही न बदलणारी अशी गोष्ट नसते. एक संस्कृती (आपली) चांगली आणि एक प्रकारची संस्कृती (त्यांची) वाईट असंही काही नसतं. त्या त्या जगातले राजकीय, सामाजिक, आर्थिक वातावरण, हवामान या सगळ्यांचा जो राहणीमानावर परिणाम होत असतो त्यातून ती ती संस्कृती बनत असते. आणि बदलतही असते. मुळातल्या मानवी प्रेरणांना धरूनही संस्कृती प्रवाही असते.
मानवाच्या मूलभूत प्रेरणांपैकी लैंगिक आकर्षण ही महत्त्वाची बाब. त्यामुळे अर्थातच जोडीदार होऊ शकेल अशा व्यक्तीला आकर्षित करून घेण्याची इच्छा नैसर्गिकच. त्यासाठी शरीर सजवणं, दाखवणं हेही नैसर्गिक. पण प्रदेशांप्रमाणे, काळाप्रमाणे आकर्षून घेण्यासाठी उघडे ठेवायचे शरीराचे चतकोर जरी वेगळे असले तरी ‘या जागा उघड्या ठेवणं म्हणजे असभ्य’ हे सूत्र सर्व संस्कृतींमध्ये समान आढळतं.
मग एका संस्कृतीत पायातल्या चपला काढणं हे आदर दाखवण्याचं लक्षण समजलं जातं, तर दुसरीकडे पावलाचा भाग उघडा ठेवणं, स्टॉकिंग्ज न घालणं, उघडं पाउल दाखवणं हे लैंगिक संबंधासाठी आमंत्रण आणि अर्थातच असभ्य समजलं जाई. फार दूर कशाला जा आपल्याकडेच उत्तरेत डोक्यावरून पदर घेणं हे सभ्य आणि विनयशील स्त्रीचं लक्षण मानलं जातं तर दक्षिणेत डोक्यावरून पदर हा भागच अस्तित्वात नाही. बुरखा हेही एक असंच उदाहरण. तर पोटाचा भाग उघडा पडतो अशा साडीचे सभ्य आणि विनयशील म्हणून कौतुक का बरं केलं जातं हा प्रश्न पूर्वी पाश्चात्यांना आणि आता आम्हाला तुम्हालाही पडतोय.
‘अंग झाकणं म्हणजे संस्कृती’ या संकल्पनेबरोबरच साडी म्हणजे संस्कृती बरोबर उलटी संकल्पनाही वातावरणात आहेच. लग्न झालेल्या बाईनं साडीऐवजी दुसरं काही सुटसुटीत घालून मोठ्या माणसांसमोर जाणं म्हणजे ज्येष्ठांचा अपमान या विनोदी संकल्पनेनं तर ठकूलाही छळलंय. अख्खी नव्वार साडी; पण ओचे उचलून उचलून शॉटर््स घातल्यासारखी तोकडी केलेली, पदर कमरेपासून खांद्यावरून जाऊन परत कमरेशी खोचलेला; पण काहीही न झाकणारा एक अशातशा मापाचा ब्लाऊज मात्र अंगात अडकवलेला. हे असलं तरीही ती लांबलचक ट्राऊझर्स आणि वर बंद गळ्याचा ढगळ टी-शर्ट घातलेल्या स्त्रीपेक्षा नव्वार नेसलेली स्त्री सभ्य समजली जाते. ट्राउझर्सवालीचे शरीर जास्त झाकलेलं असूनही.
कपड्यांच्या इतिहासाच्या मुळाशी जाताना आपण बघितलं की हवामान, नैसर्गिक उपलब्धता या गोष्टींवर त्या त्या प्रदेशातले कपडे ठरत जातात. एखादी गोष्ट हवामानाची, वातावरणाची गरज म्हणून आवश्यक होऊन जाते. तिची पद्धत बनते आणि मग त्या गोष्टीला धर्माची, संस्कृतीची लेबलं चिकटतात. माणसांच्या स्थलांतरांमुळे या पद्धती लेबलांसकट इकडून तिकडे जातात. कधी त्या पद्धती नावीन्य म्हणून उत्सुकतेनं आत्मसात केल्या जातात, तर कधी परक्यांच्या पद्धती म्हणून तिरस्काराच्या धनी बनतात.
आपल्या हवामानाला साजेसे, इकडून तिकडून हवा खेळती राहील असे गुंडाळलेले कपडे ही आपली मूळ पद्धत. प्रांताप्रमाणे कापडाचा प्रकार, नेसण्याचा प्रकार, कपड्याची लांबी यात फरक आहेत; पण मुळात उगाचची झाकपाक केलेली नाही. तीच पद्धत रुळलेली असल्यानं शरीराच्या दिसणाºया भागाच्या आकारावर सभ्यतेचे मोजमाप ठरत नसे. मग मुघल आपल्या पद्धती आणि समजुती घेऊन आले. ते जिथून आले तिथली नैसर्गिक परिस्थिती बघता अंगच काय; पण चेहरा झाकून घेणं ही त्यांची गरज होती. जे त्यांच्या पद्धती म्हणून घुंघट, डोक्यावरून पदर, सर्व कपड्यांवरून गुंडाळून घेण्याचा एक शेला वगैरे गोष्टी भारतीय कपड्यात उत्तरेपासून निदान महाराष्ट्रापर्यंत तरी व्यवस्थित स्थान मिळवून बसल्या.
मग ब्रिटिशांच्या बरोबर त्यांचे अनेक थर असलेले कपडे आले. हात, पावलं, पोट उघडं असलेले कपडे असभ्य आहेत याची जाणीव इथल्या अडाणी लोकांना त्यांनी करून दिली. राणी व्हिक्टोरियाच्या काळात ब्रिटिशांचा झेंडा भारतभर प्रस्थापित झालेला होता. शरीराचा चेहरा सोडून प्रत्येक इंच न इंच झाकणं यासाठी राणी व्हिक्टोरियाचा काळ प्रसिद्ध आहे. जे मूळ देशी तेच इथेही लागू झाले.
मोकळ्या-ढाकळ्या साडीच्या आत परकराचा एक थर वाढला. त्याही आतमध्ये स्टॉकिंग्ज, पायात बंद शूज, हातात कोपरापर्यंत हातमोजे आणि सगळ्यांच्या वरून डोक्यावरून पदर असलेली साडी असला विनोदी अवतार ऐन उन्हाळ्यात भारतात अनेक ठिकाणच्या अमीर उमरावांच्या घरातल्या स्त्रिया सहन करत असत. ‘माझे सत्याचे प्रयोग’ यामध्ये कस्तुरबांच्या अशा वेशाचं वर्णन आहे. हेच तथाकथित सभ्यतेचे संस्कार ब्रिटिश सरकारात नोकरी असणाºया पुरुषांच्या कपड्यांवरही झाले. मग संपूर्ण भारतातील पुरुषांनी ते अंगीकारले.
अंग झाकण्याला भारतीय संस्कृतीत मानाचं स्थान मिळाले. स्त्रियांनी संस्कृती सांभाळायची असते त्यामुळे पारंपरिक कपड्यांचा त्यांना त्याग करता आला नाही तर त्या पारंपरिक कपड्यांना अंग झाकण्यातूनच संस्कृती या संकल्पनेची जोड द्यावी लागली. आणि अंग झाकायचं पण साडीच हवी अशा पारंपरिक कात्रीत आपण बायका कायमच्या सापडलो. मग आपल्याला नव्वार नेसताना घोटा झाकला गेला पाहिजेच, पोटरीचा एक मिलीमीटर भागही दिसता कामा नये हे गरजेचं वाटायला लागलं. साडी नेसताना खूप अंग उघडं ते ते नको वाटायला लागलं. पण तरी जीन्स म्हणजे परक्यांच्या संस्कृतीची नक्कल म्हणून अनेकांना असभ्य वाटू लागली.
कपड्यांच्या लांबी-रुंदीवर सगळे खापर फोडणाºया, जबाबदारी नाकारणाºया युक्तिवादाला हे थोडंसं उत्तर. संस्कृतीचा प्रवाह आणि त्यात मिसळणाºया पद्धती यांच्याबद्दल पुढच्या लेखात.

(लेखिका वेशभूषाकार असून, या विषयात ‘जॉर्जिया’ विद्यापीठातून त्यांनी मास्टर्स केलेले आहे. needhapa@gmail.com)
(ही लेखमाला दर महिन्याच्या शेवटच्या मंगळवारी प्रसिद्ध होईल)


Web Title: Covering
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.