Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि नैसर्गिक आपत्ती: आपत्ती येण्याआधीच तयारी...

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: प्रश्न एवढाच असतो हे संकेत आपण वेळेवर ओळखू शकतो का?

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: नैसर्गिक आपत्ती म्हणजे अचानक येणारा धोका असे आपल्याला वाटते. भूकंप, पूर, चक्रीवादळ किंवा भूस्खलन हे सगळे क्षणात घडते आणि माणूस असहाय होतो. पण, प्रत्यक्षात निसर्ग अनेकदा आधीच संकेत देत असतो. पृथ्वीच्या पृष्ठभागात सूक्ष्म हालचाली होतात, पावसाचे नमुने बदलतात, समुद्रातील दाब वाढतो किंवा मातीमध्ये बदल होतात. प्रश्न एवढाच असतो हे संकेत आपण वेळेवर ओळखू शकतो का?

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआयमुळे हे शक्य होत आहे. एआय मोठ्या प्रमाणात डेटा पाहू शकते. त्यातील नमुने शोधू शकते आणि भविष्यात काय होऊ शकते याचा अंदाज लावू शकते. पूर्वी शास्त्रज्ञांना महिनोन् महिने लागणारे विश्लेषण आता एआय काही मिनिटांत करू शकते. त्यामुळे आपत्ती पूर्णपणे थांबवता येत नसली तरी आपत्तीपूर्व तयारी निश्चितच करता येते.

भूकंप हा सर्वात अनिश्चित प्रकारचा नैसर्गिक धोका मानला जातो. भूकंप अचूक वेळ सांगून येत नाही. मात्र, एआयमुळे पृथ्वीतील सूक्ष्म कंपने ओळखणे शक्य झाले आहे. सेन्सर नेटवर्कमधून मिळणारा डेटा एआयच्या मदतीने तपासला जातो. मशीन लर्निंग मॉडेल्स या सूक्ष्म बदलांचा अभ्यास करून भूकंपाचा इशारा काही सेकंद किंवा काही मिनिटे आधी देऊ शकतात. काही सेकंद कमी वाटतात, पण एवढ्या वेळात रेल्वे थांबू शकते, वीजपुरवठा बंद करता येतो आणि लोक सुरक्षित जागी जाऊ शकतात. हजारो जीव वाचवण्यासाठी कधी कधी काही सेकंद पुरेसे ठरतात.

पूर ही भारतात वारंवार येणारी समस्या आहे. अतिवृष्टी, नद्यांचे पाणी वाढणे आणि धरणांमधून सोडलेले पाणी यामुळे अचानक पूर येतात. एआय पावसाचे आकडे, नदीपातळी, मातीतील ओलावा आणि हवामानाचा अंदाज या सगळ्या गोष्टी एकत्र पाहते. प्रेडिक्टिव अॅनालिटिक्स मॉडेल्स या माहितीवर आधारित पूर येण्याचा अंदाज आधी देऊ शकतात. त्यामुळे प्रशासनाला लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवता येते.

चक्रीवादळांच्या बाबतीतही एआय मोठी मदत करत आहे. समुद्रातील तापमान, वाऱ्याचा वेग आणि दाब यांचा अभ्यास करून डीप लर्निंग मॉडेल्स चक्रीवादळाचा मार्ग आणि तीव्रता अधिक अचूक सांगू शकतात. काही वर्षांपूर्वी चक्रीवादळाचा अंदाज अनेकदा चुकत असे. 

आता मात्र एआयमुळे किनारपट्टीवरील भागांना आधीच सावध करता येते. भूस्खलन हा डोंगराळ भागातील मोठा धोका आहे. मुसळधार पावसामुळे माती सैल होते आणि अचानक जमीन घसरते. एआय सॅटेलाइट चित्रे आणि जमिनीतील सेन्सर डेटा तपासून भूस्खलन होण्याची शक्यता असलेले भाग आधी ओळखू शकते.

एआयमुळे आपत्तीपूर्व तयारी

भूकंपाचा इशारा काही सेकंद आधी मिळू शकतो. पूर येण्याचा अंदाज आधी देता येतो. चक्रीवादळाचा मार्ग अचूक समजू शकतो. भूस्खलन होणारे भाग ओळखता येतात. धोकादायक इमारती आधी तपासता येतात.

The Early Warning

Rohit loved computers and spent his evenings learning about artificial intelligence. One day he built a small system that collected rainfall data from his village and nearby river levels. The program showed unusual patterns and predicted a possible flood. Rohit informed the village head, who alerted everyone. Some people doubted him, but they moved their belongings to higher ground. Two days later, heavy rain caused the river to overflow. Because of Rohit's warning, no lives were lost. The villagers realized that technology, when used wisely, can protect people. Rohit learned that knowledge becomes powerful only when it is used
to help others.

भारतासाठी एआयचे महत्त्व

स्वस्त सेन्सर नेटवर्क तयार करता येतील. मोबाइलवर तत्काळ सूचना देता येतील. स्थानिक भाषेत इशारे देता येतील. आपत्ती प्रशिक्षणासाठी सिम्युलेशन करता येईल. गावस्तरावर माहिती पोहोचवता येईल.

- अजिंक्य देशमुख