कधी रात्री उशिरा कणिकाला डोळा लागायचा. सुकांत हात-पाय नाचवत पाळण्यात खोलीतील रंगीत दिव्यांकडे पाहून आनंदाने हात-पाय जोराने हलवायचा. पायांतील घागऱ्या-वाळे, मनगटांचे घुंगरू वाजायचे. अतिशय सुंदर, गोड स्वर झंकारायचे; पण अरसिक, केवलला त्या आवाजाची कटकट वाटायची. तो लगेच कणिकाला गदागदा हलवून उठवायचा, “हे बये, झोपलीस काय? ऊठ, त्याला मांडीवर घे. थोपट आणि झोपव एकदाचा. काय कार्टं तरी द्वाड आहे. दिवसा ढोणारतो आणि आख्ख्खी रात्र जागून झोप हराम करतो.’
त्याच्या ह्या असल्या त्रासिकपणाचा कणिकाला मनस्वी संताप यायचा. त्याला शांत करण्यासाठी, झोपण्यासाठी ती एक सुरेख अंगाईगीत म्हणायची -
नक्षत्राचे दीप उजळले, झाल्या धुंद दिशा दाही
नीज रे बाळा, नीज लडिवाळा, नीज लवलाही
स्वप्नपरी ती डोळ्यावरती
अमृत झारी हळूच शिंपिते
अंगाईची ओळ, अंगुली
नयन पाकळ्या तुझ्या झाकिते
गंध उधळीतसे रजनीगंधा, फुलून जाई-जुई.’
बाळा नीज लवलाही...
फुले गुंफुनी रातराणीची
विणली मी, ही मच्छरदाणी
कुंद कळ्याची शेज मखमली
आता येऊ दे निद्रा राणी
ही मायेची शाल घालिते, छकुल्या झोपी जाई।।
बालके आणि संगीताचे सूर, गीताची गोडी ह्यांचा फार जवळचा संबंध असला पाहिजे. त्यामुळेच अंगाईगीते म्हटली जातात. बाळाच्या डोक्यावर ते स्वर हात फिरवून त्याच्या पापण्या मिटतात आणि बाळ शांत, सुखाने झोपी जाते. हा स्वर माधुर्य आणि झोप ह्यांचा अनवट संगम काय असतो, हे कळत नाही; पण संगीतोपचार पद्धतीत मोठ्या माणसांनाही सुंदर गाणी ऐकली की, मनावरचा ताण हलका होऊन शांत झोप लागते. शब्द कळले नाही तर गाण्याने, त्या चालीने बाळे कशी ते संगीत समजतात, हा आश्चर्याचा विषय आहे.
रात्री उशिरा झोपण्याने कणिका खूप उशिरा उठायची. मग तिला उठवून केवल डबा करून द्यायला लावायचा. एखाद्या सकाळी ती उठवलं नसेल तर झोपून राहायची. झालं, केवलच्या तोंडाचा पट्टा चालू व्हायचा, बेफिकीरपणे.
कधी-कधी कणिकालाही त्याच्या ह्या बेदरकारीचा राग येत असे.
‘तुमचापण मुलगा आहे ना सुकांत? तुम्हाला काहीच कसं प्रेम वाटत नाही त्याच्याबद्दल? तुमचीपण जबाबदारी आहे त्याला सांभाळायची. मी आई आहे तसे तुम्ही त्याचे वडील आहात.’
‘हो, पण मला वेळच मिळत नाही. खूप काम असतं. सारा दिवस थकायला होतं. रात्री झोप खायला उठते. त्याला एकदा बालरोगतज्ज्ञांकडे दाखवून आणू. हा रात्रीचं का गोंधळ घालतो?’
‘अहो, ते अजाण बालक आहे. त्याला जेव्हा झोप येईल; तेव्हा तो झाेपणार? मुलं वाढू लागतात तशा त्यांच्या आहात, निद्रा वेगवेगळ्या वेळा बदलतात. त्यात डाॅक्टर काय सांगणार.’
‘मला जास्त अक्कल शिकवू नकोस. मी काय लहान बाळं पाह्यलीच नाहीत का?’
‘माझ्याइतकीच तुमचीपण जबाबदारी आहे. माझं आरोग्य चांगलं राहण्यासाठी तुम्हीही सुकांतकडे लक्ष द्यायला पाहिजे. तुम्ही जर त्याला घेतलं नाही, त्याला खेळवलं, कुरवाळलं नाही, तर तो तुम्हाला ओळखणारच नाही. मुलांना आई-बाप बरोबर समजतात, हाताच्या उबेने, मृदुल स्पर्शाने.’
‘पुरे झालं तुझं लेक्चर. दे आता डबा. निघतो मी.’
कणिका मनात म्हणाली, ‘पालथ्या घड्यावर पाणी. हे असे हेकेखोर वागत राहिले तर मला घर सोडावं लागेल, ह्या असल्या निर्दयी माणसामुळे.’
सहा महिन्यांची रजा संपली. आता मोठा प्रश्न होता, सुकांतला सांभाळण्याचा. सासूबाईंनी त्याला सांभाळायची तयारी दाखविली. ‘तू हजर हो कामावर, मी सांभाळीन सुकांतला.’
रात्री कणिकाने तोच विषय केवलशी बोलताना काढला.
‘काही नाही जायचं कामावर. आईला झेपणार आहे का सुकांतचं संगोपन? काही गरज नाही तुझ्या नोकरीची. घरी बस. तो समजूतदारपणाने वागू लागला की जायचंस तू.’
ह्यावरून दोघांची झक्काझक्की रात्रभर चालली.
एकदा सुकांत, साधारण एक ते दीड वर्षांचा झाला. त्यावेळी बाटलीने दूध प्यायला लागला. त्याला भूक लागली. तो रडू लागला. कणिका साखर घालून दूध गरम करायला गेली. तेवढंच कारण केवलला मिळालं. त्याने लगेच आरडाओरडा सुरू केला,
‘अगं बये लवकर आण दूध. सुकांतचा घसा कोरडा पडू लागलाय. तुला मुलाच्या भुकेचा अंदाज कसा येत नाही? तुम्हाला कामं नकोत. त्या टी.व्ही. सीरिअलमध्ये सगळा जीव गुंतलेला असतो. ना नवऱ्याची पर्वा, ना मुलाची काळजी. आण दूध लवकर.’