ग्रामीण भागात मानसिक आरोग्य शिक्षणाची नवी दिशा; कुकडी व्हॅली पब्लिक स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेजचा प्रेरणादायी प्रवास

येडगाव येथील कुकडी व्हॅली पब्लिक स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेजसाठी शिक्षण हे केवळ गुण, क्रमांक किंवा पाठ्यपुस्तकांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. त्यामागे एक अधिक सखोल उद्दिष्ट आहे. विद्यार्थ्यांचे चारित्र्य घडवणे, बुद्धिमत्ता विकसित करणे आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याला आयुष्यातील आव्हानांना सामोरे जाण्यास सक्षम बनवणे हेच या संस्थेचे ध्येय आहे. उद्दिष्ट साधे पण प्रभावी आहे. असे व्यक्तिमत्त्व घडवणे जे फक्त यशस्वी होत नाही, तर समाजावर सकारात्मक प्रभाव निर्माण करते. 

दोन वर्षांपूर्वी, या शाळेने केवळ शिक्षणातच नव्हे तर मानसिक आरोग्याविषयी जागरूकता निर्माण करण्याच्या दिशेने एक धाडसी पाऊल उचलले. त्यांनी द माइंड सिंक – भारतातील पहिला मानसिक आरोग्य शिक्षण अभ्यासक्रम अवलंब केला. येडगावसारख्या ग्रामीण भागात, जिथे अनेक विद्यार्थी मेहनती शेतकरी कुटुंबांतून येतात, हा उपक्रम भावनिक साक्षरतेकडे नेणारा एक महत्त्वाचा दुवा ठरला आहे. या मुलांना आता एक नवीन भाषा शिकायला मिळत आहे. त्यांच्या स्वतःच्या भावनांची भाषा. प्रायोगिक स्वरूपात सुरू झालेला हा उपक्रम आता शाळेच्या पायाभूत रचनेचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. विद्यार्थ्यांच्या आत्मविश्वासात तसेच मानसिक आणि भावनिक आरोग्यात सकारात्मक बदल दिसून आल्यानंतर व्यवस्थापनाने हा अभ्यासक्रम शैक्षणिक प्रवासाचा अविभाज्य भाग बनवला.

शाळेचा विश्वास आहे की आनंदी शिक्षक म्हणजे आनंदी वर्ग. हे साकार करण्यासाठी शिक्षण मंत्रालय आणि NCERT यांचे मनापासून आभार व्यक्त करण्यात आले आहेत. त्यांच्या सर्वेक्षण आणि संशोधनातून शिक्षकांना मानसिक आरोग्याच्या गरजांवर प्रशिक्षण देणे आणि मानसशास्त्रीय प्राथमिक मदत देण्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे. NEP 2020 आणि NCF यांनी मानसिक आरोग्य सुधारण्यासाठी धोरणे आणि सूचना दिल्या असल्या तरी, द माइंड सिंक या धोरणांना प्रत्यक्ष कृतीत उतरवण्यावर आणि परिणाम निर्माण करण्यावर विश्वास ठेवते. शिक्षकांनी केवळ कार्यशाळेत सहभाग घेतला नाही, तर त्यांनी सखोल प्रशिक्षणामध्ये स्वतःला पूर्णपणे झोकून दिले. आज हे शिक्षक केवळ अध्यापक नाहीत, तर विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचे सहानुभूतीपूर्ण आणि व्यावहारिक मार्गदर्शक बनले आहेत. ते विद्यार्थ्यांना न्यूरोसायन्स, भावनांची ओळख आणि व्यवस्थापन, जबाबदारीने निर्णय घेणे आणि निरोगी तणाव व्यवस्थापनाच्या पद्धती शिकवतात.

प्रभाव निर्माण करण्यासाठी एक मजबूत आणि समर्पित कार्यसंघ आवश्यक असते. या अभ्यासक्रमाचे प्रवर्तक डॉ. शिवम दुबे, हार्वर्ड-प्रशिक्षित मानसोपचारतज्ज्ञ, भारतीय शिक्षणात मानसिक आरोग्याची जागरूकता वाढवण्यास तत्पर आहेत. द माइंड सिंकचे संस्थापक मानस दुबे यांच्या नेतृत्वाखाली हा उपक्रम पुढे जात आहे, तर कार्यक्रम व्यवस्थापक मयुरी गोडबोले यांच्याकडून त्याची दैनंदिन अंमलबजावणी सुरळीतपणे केली जाते. शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या भावनिक कल्याणासाठी त्यांच्या अखंड पाठिंबा आणि वचनबद्धतेबद्दल The Mind Sync चे उपाध्यक्ष रोहन जाधव यांचे मनःपूर्वक विशेष आभार. शाळेच्या गरजांकडे त्यांच्या सततच्या लक्षामुळे या अभ्यासक्रमाची अंमलबजावणी यशस्वी ठरली आहे.

हितधारकांच्या शब्दांत – डॉ. श्रीमती पी. मेनन मॅडम, प्रिन्सिपल डायरेक्टर, कुकडी व्हॅली पब्लिक स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज: “समग्र शिक्षणासाठी मानसिक आरोग्य अत्यंत महत्त्वाचे आहे. ग्रामीण भागातील मानसिक आरोग्याविषयीचे  गैरसमज कमी करत, द माइंड सिंकसारखे उपक्रम विद्यार्थ्यांच्या भावनिक विकासासाठी परिवर्तन घडवणारे ठरत आहेत. महाराष्ट्रातील येडगावसारख्या गावांमध्ये संरचित मानसिक आरोग्य अभ्यासक्रम सुरू करून, कुकडी व्हॅली पब्लिक स्कूल आणि ज्युनिअर कॉलेज भावनिकदृष्ट्या जागरूक आणि सक्षम विद्यार्थी घडवत आहे, तसेच मानसिक आरोग्याविषयीचा दीर्घकाळचा कलंक दूर करण्यास मदत करत आहे. जेव्हा मेहनती शेतकऱ्यांची मुले स्वतःच्या भावनांची काळजी घेऊ लागतात आणि आजूबाजूच्या लोकांना समजून घेऊ लागतात, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ वर्गखोल्यांपुरता मर्यादित राहत नाही. तो कुटुंब आणि समाजातही मजबूत नातेसंबंध निर्माण करतो.”

मानसिक आरोग्य हा समग्र शिक्षणाचा महत्त्वाचा भाग बनत असताना, अशा उपक्रमांमुळे ग्रामीण भागातील वर्गखोल्यांमध्ये त्याची गरज स्पष्टपणे दिसून येते. या कार्यक्रमाचे यश दाखवते की मानसिक आरोग्य शिक्षण हे केवळ शहरी विद्यार्थ्यांसाठीच नव्हे, तर ग्रामीण मुलांच्या जीवनातही सकारात्मक परिवर्तन घडवू शकते. शाळेचा भविष्यातील पिढी घडवण्यावर असलेला भर आणि द माइंड सिंकचा मानसिक आरोग्य शिक्षण उपक्रम यांचे उत्कृष्ट संमिश्रण झाले आहे. या सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक आणि भावनिक दोन्ही पातळ्यांवर प्रगती करण्यासाठी एक सुरक्षित आणि आधार देणारे वातावरण तयार झाले आहे. द माइंड सिंकचा कार्यक्रम शाळेच्या जबाबदार आणि सक्षम व्यक्तिमत्त्व घडवण्याच्या प्रयत्नांना अधिक बळ देतो. मानसिक आरोग्य शिक्षणाचा समावेश करून शाळेने विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलले आहे. द माइंड सिंकसोबतची भागीदारी विद्यार्थ्यांच्या कल्याण आणि उज्ज्वल भविष्यासाठी शाळेची वचनबद्धता अधोरेखित करते.