मध्य पूर्वेतील तणावात भारताची 'सीक्रेट' तयारी; 'शेषनाग-१५०' बदलणार सगळा खेळ, नेमकं काय आहे?

अमेरिका इस्रायल यांनी संयुक्तपणे इराणवर हवाई हल्ला केला. या हल्ल्यात इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खामेनेई यांचा मृत्यू झाला. या हल्ल्याचा बदला घेण्यासाठी आक्रमक इराणनेही इस्रायलसह आखातातील ८ देशांना टार्गेट केले. अमेरिकन सैन्य तळांवरही इराणने हल्ले केले.

इराण-इस्रायल संघर्षात मध्य पूर्वेतील देश युद्ध भूमी बनले आहेत. त्यात इराणकडून एकाच वेळी वेगवेगळ्या देशांवर क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन हल्ले चढवले जात आहे. या युद्धात कमी खर्चात उत्पादन होणारे ड्रोन महागड्या शस्त्रांनाही धुळ चारत आहेत. इराणचे शाहेद १३६ आणि अमेरिकेचे स्टारलिंक सक्षम सिस्टम आधुनिक युद्धातील नवे वास्तव सांगत आहेत. त्यातच बंगळुरू येथील न्यूस्पेस रिसर्च अँन्ड टेक्नॉलॉजीद्वारा विकसित शेषनाग १५० भारताचे नवं शस्त्र बनून उभारत आहे.

शेषनाग १५० हे एक असं एआय संचालित स्वायत्त ड्रोन आहे जे १ हजार किमी दूरपर्यंत अचूक हल्ला करू शकते. इतकेच नाही तर त्यातून ४० किलोपर्यंत वॉरहेड नेले जाऊ शकते आणि जीपीएस जॅमिंग असणाऱ्या भागातही हे चांगल्या रितीने काम करू शकते. बंगळुरू येथील संरक्षण स्टार्टअप न्यूस्पेस रिसर्च अँन्ड टेक्नॉलॉजीजद्वारा(NRT) पूर्णत: स्वदेशी बनावटीचे विकसित लांब पल्ल्याच्या ड्रोनने एक वर्षाआधीच पहिले उड्डाण घेतले आहे. परंतु ऑपरेशन सिंदूरनंतर ज्यात भारतीय सैन्याने एनआरटीला युद्ध क्षेत्रात त्यांच्या ड्रोनला तैनात करण्यास सांगितले होते.

स्वदेशी लांब पल्ल्याच्या झुंडीच्या हल्ल्याच्या क्षमतेची गरज लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. पूर्वी एक आशादायक अंतर्गत विकास कार्यक्रम असलेल्या ड्रोनकडे आता अधिक कार्यात्मक निकडीने पाहिले जात आहे. विशेष म्हणजे मध्य पूर्वेतील संघर्षाने जगाला ड्रोन युद्धाचे उदाहरण दाखवून दिले आहे. इराणच्या शाहेद १३६, ज्यात शेषनागसारखे काही साम्य आहेत त्याने वारंवार आपल्या क्षमतेपेक्षा अधिक जास्त प्रभाव दाखवून दिला आहे. प्रचंड संख्या आणि घनतेद्वारे हवाई संरक्षण प्रणालींवर या ड्रोनने मात केली आहे आणि अत्यंत कमी किमतीत लक्ष्यांवर हल्ला केला आहे.

शाहेदपासून प्रेरित अमेरिकेच्या कमी किमतीच्या लुकास प्रणालीनेही हे सिद्ध केले आहे. आधुनिक युद्धात, स्वस्त, स्वायत्त आणि असंख्य ड्रोन महागड्या, एकदा वापरल्या जाणाऱ्या शस्त्रांना पराभूत करू शकतात. भारतीय सैन्यात शेषनागसारख्या प्रणालींची गरज पूर्वीपेक्षा जास्त वाढली आहे आणि म्हणूनच ऑपरेशन सिंदूर ड्रोन युद्धाच्या दिशेने एक वैचारिक बदल घडवून आणला जात आहे.

शेषनाग-१५० हे समन्वित झुंडीच्या हल्ल्यांसाठी डिझाइन केलेले आहे, ज्यामुळे अनेक ड्रोन शत्रूच्या संरक्षण प्रणालीचे कवच भेदून अचूक प्रहार करू शकतात. १,००० किलोमीटरपेक्षा जास्त ऑपरेशनल रेंज आणि पाच तासांपेक्षा जास्त वेळ फिरण्याच्या रेंजसह ते अधिक काळ टार्गेट क्षेत्रांवर घिरट्या घालू शकते, ज्यामुळे रिअल-टाइम पाळत ठेवणे आणि हल्ला करण्याचे पर्याय उपलब्ध होतात.

हे ड्रोन कमीतकमी किंवा कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय शत्रूच्या लक्ष्यांना स्वायत्तपणे ओळखण्यास, ट्रॅक करण्यास आणि त्यांच्यावर हल्ला करण्यास सक्षम आहे आणि सोबतच २५-४० किलो वजनाचे वॉरहेड वाहून नेऊ शकते. शेषनाग प्रणालीचे सार म्हणजे मालकीचा मदर-कोड आहे, जो शेषनाग-१५० आणि त्याच्याशी संबंधित प्रणालींना नियंत्रित करेल.

लुकास तांत्रिकदृष्ट्या शाहेद-१३६ पेक्षा अधिक प्रगत आहे, कारण ते एलन मस्क यांच्या स्टारलिंक इंटरनेट इकोसिस्टमशी जोडलेले आहे, ज्यामुळे ते हॅक करणे जवळजवळ अशक्य होते. भारताचे शेषनाग-१५० आणखी पुढचे आहे. ते व्हिज्युअल नेव्हिगेशन सिस्टमने सुसज्ज असेल, ज्यामुळे ते अशा वातावरणात कार्य करू शकेल जिथे GPS सारख्या जागतिक नेव्हिगेशन उपग्रह प्रणाली उपलब्ध नाहीत.

ऑपरेशन सिंदूरमध्ये पाकिस्तानने शेकडो कमी किमतीचे ड्रोन सोडले, ते केवळ हल्ल्याच्या उद्देशानेच नव्हे तर भारतीय हवाई संरक्षण कमकुवत करण्यासाठी, संसाधनांचा वापर करण्यासाठी आणि भारतीय जमिनीवरील ठिकाणे ओळखण्यासाठी वापरले गेले. जरी यापैकी बहुतेक ड्रोन त्यांचे मिशन पूर्ण करण्यापूर्वीच भारताने नष्ट केले असले तरी पाकिस्तानने अशा ड्रोनचा वापर करून त्यांची रणनीती बदलली.

याउलट भारताने कमी संख्येने परंतु बरेच प्रभावी हल्ला करणारे ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रे तैनात केले, ज्यांनी टार्गेटवर यशस्वीरित्या हल्ला केला आणि पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण, रडार युनिट्सचा मोठा भाग निष्क्रिय केला ज्यामुळे भारतीय हवाई दलाला पाकिस्तानच्या उर्वरित हवाई शक्तीला चिरडता आले.