होर्मुझमधील युद्ध ठरेल अमेरिकेसाठी ‘वॉटरलू’?

Iran War : होर्मुझच्या सामुद्रधुनीचे तांत्रिक विश्लेषण आजवर भरपूर झाले आहे; परंतु, होर्मुझ प्रदेशाचा इतिहास आणि तिथल्या सामाजिक-राजकीय जडणघडणीकडे फारसे लक्ष दिले गेले नाही. या प्रदेशाचा सांस्कृतिक पट समजून घेतल्यास पुढे काय वाढून ठेवले आहे, याचा अंदाज येतो.

होर्मुझच्या सामुद्रधुनीचे तांत्रिक विश्लेषण आजवर भरपूर झाले आहे; परंतु, होर्मुझ प्रदेशाचा इतिहास आणि तिथल्या सामाजिक-राजकीय जडणघडणीकडे फारसे लक्ष दिले गेले नाही. या प्रदेशाचा सांस्कृतिक पट समजून घेतल्यास पुढे काय वाढून ठेवले आहे, याचा अंदाज येतो. १९५६ च्या सुएझ कालव्याच्या संकटामुळे ब्रिटिश साम्राज्याचा अस्त झाला होता. आता २०२६ ची होर्मुझची केलेली नाकाबंदी अमेरिकेची ताकद अजमावत आहे. 

आखाती प्रदेशात राजेशाहीचा उगम कसा झाला? 
१७ व्या शतकात पोर्तुगीजांचा पराभव करून ब्रिटनने पुढील साडेतीनशे वर्षे या प्रदेशात आपली सत्ता गाजवली. या भागाचा भूगोल आणि लोकसंख्या न समजल्यामुळे, ब्रिटिशांनी आधी किनारपट्टीचा नकाशा तयार केला आणि नंतर काही स्थानिक टोळ्यांना व शेखांना आर्थिक प्रलोभने देऊन त्यांना आपल्या बाजूला वळवले आणि अंकित केले.
ओमानच्या शक्तिशाली सुलतानासोबत मिळून त्यांनी या किनारपट्टीवरील बंडखोर गटांना ताब्यात घेतले. यातूनच अरब द्विपकल्पातील स्थानिक टोळी प्रमुखांना श्रीमंत करण्याची पद्धत सुरू झाली, ज्याचे पर्यावसान २० व्या शतकात आधुनिक ‘तेल राजेशाही’मध्ये झाले. १९ व्या शतकात ब्रिटनने ज्या टोळ्यांना महत्त्व दिले, तीच कुटुंबे आज संयुक्त अरब अमिराती, कतार, बहरिन आणि कुवेतवर राज्य करीत आहेत.

पर्शियन आखातातील दुर्लक्षित सांस्कृतिक विविधता
सत्तेचे धार्मिक ध्रुवीकरण : पर्शियाच्या आखाताच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या देशांनी सत्ता टिकवण्यासाठी धर्माचा आधार घेतला. इराणने आपली ओळख ‘पर्शियन शिया’ तर सौदी आणि यूएईने आपली ओळख ‘अरब सुन्नी’ म्हणून जपली.
सांस्कृतिक एकजिनसीपणाचा आभास : स्थानिक राज्यकर्त्यांनी या धार्मिक ओळखींचा वापर करून त्यांच्या देशात राहणारे सर्व लोक एकजिनसी आहेत, असा आभास केला. मात्र, वास्तव तसे नाही. शियाबहुल इराणमध्ये उत्तर किनारपट्टीवर अनेक सुन्नी अरबी समुदाय राहतात. ज्यांचे तिथल्या शिया सरकारशी मतभेद आहेत.
भविष्यातील धोके : अमेरिकेने या धार्मिक गुंतागुंतीकडे दुर्लक्ष केले आहे. जर इराणमधील शिया राजवट कमकुवत झाली, तर तिथले सुन्नी अल्पसंख्याक (अरब आणि बलुची) बंड करू शकतात. तसेच, सुन्नी बहुल यूएई आणि तटस्थ ओमान यांच्यातील तणावामुळे या प्रदेशातील राजकीय समीकरणे पूर्णपणे बदलू शकतात.

ओमानमधील इबादी पंथ : या शिया-सुन्नी वादात ओमानचे स्थान वेगळे आहे. ओमानमध्ये प्रामुख्याने इबादी पंथाचे लोक राहतात, जो शिया किंवा सुन्नी या दोन्हीपेक्षा वेगळा आहे. यामुळेच ओमानला दोन्ही गटांमध्ये ‘तटस्थ मध्यस्थ’ म्हणून भूमिका बजावणे आजवर शक्य झाले आहे.

स्थानिक समुदायांच्या अस्मितांचे राजकारण 
इराणची कमकुवत स्थिती : अंतर्गत असंतोष आणि इस्रायल-अमेरिकेच्या हल्ल्यांमुळे इराणच्या राजवटीची पकड ढिली होत आहे. अशा स्थितीत होर्मुझलगतचे समुदाय आपली ओळख निर्माण करू शकतात.
ओमान आणि यूएईमधील मतभेद : ओमान हा नेहमीच एक तटस्थ मध्यस्थ राहिला आहे; परंतु, आता त्याचे यूएईसोबतचे संबंध ताणले गेले आहेत. होर्मुझसाठी ‘टोल सिस्टम’ (कर प्रणाली) लागू करण्याच्या इराणच्या योजनेत ओमानचा सहभाग असल्याचा आरोप होत आहे.

थोडक्यात : १९५६ मध्ये ब्रिटनने अरब राष्ट्रवादाचा वाढता प्रभाव आणि बदलत जाणारी आंतरराष्ट्रीय परिस्थिती ओळखली नाही. आज अमेरिकेच्या बाबतीतही तीच भीती आहे. होर्मुझच्या प्रदेशातील घडामोडींकडे दुर्लक्ष करणे अमेरिकेला महाग पडू शकते. 

क्षेत्रिय धोका : यूएई या परिस्थितीचा फायदा घेऊन मोक्याच्या मुसंदम द्विपकल्पावर आपले नियंत्रण मिळविण्याचा प्रयत्न करू शकते. अशा वेळी अमेरिका किंवा इतर देश हस्तक्षेप करतील का, हे स्पष्ट नाही.