...आता तरुण हातांमध्ये स्मार्टफोन नाही, विणकामाच्या सुया! हा ट्रेंड जागतिक पातळीवर सगळीकडेच

जेन-झी ही डिजिटल पिढी स्वयंप्रेरणेतून स्क्रोलिंग सोडू पाहते आहे. पॉटरी कॅफे नेहमी भरलेले असतात. सर्वत्र विणकाम, क्रोशे क्लब्ज सुरू होत आहेत.

साधना शंकर, लेखिका, केंद्रीय राजस्व सेवेतील निवृत्त अधिकारी

माझ्याकडे घरकाम करणारी मदतनीस नातीच्या वाढदिवसाला तिच्यासाठी एक सुंदर क्रोशाचा विणलेला गुलाब घेऊन आली. तिने तो कुठून आणला असं मी विचारलं तर म्हणाली, तिची कॉलेजला जाणारी मुलगी मोकळ्या वेळात क्रोशे करते. तिला ते खूप आवडतं. तिच्या कॉलेजमध्ये काही जणींनी एकत्र येऊन एक क्रोशे ग्रुप तयार केला आहे, त्या सगळ्याच मोकळ्या वेळात अशा छोट्या-मोठ्या वस्तू विणतात. 

हे काही एखादंच उदाहरण नाही… हल्ली तुम्ही कुठल्याही इव्हेंट ॲग्रिगेटर ग्रुप्सवर गेलात तर वीकेंडला काही तासांची अशी अनेक वर्कशॉप्स दिसतात. त्यात क्रोशे, विणकाम, पॉटरी म्हणजे कुंभारकाम, ओरिगामी, पेंटिंग अशा अनेक कला शिकवणाऱ्या वर्कशॉप्सचा समावेश असतो. पूर्वी ज्या गोष्टी आणि छंद हे सहसा आज्जी किंवा त्या वयाच्या लोकांची आणि प्रौढांची मक्तेदारी होती त्या गोष्टी आणि छंद जोपासण्यात जेन-झी पिढीचे लोक आता गुंतलेले दिसतात. इन्स्टाग्रामवर अनेक रील्स अशा ग्रुप्सना प्रमोट करतात. मोकळ्या वेळात एखाद्या स्क्रीनमध्ये गुंतून राहण्यापेक्षा पूर्वी आजी-आजोबांच्या पिढीत जोपासले जाणारे छंद किंवा कला ही पिढी जोपासताना दिसते. त्या जोपासणारे ग्रुप असतात आणि ते एकत्रितपणे अशा गोष्टींमध्ये सहभाग घेतात.

हा ट्रेंड जागतिक पातळीवर सगळीकडेच आहे. पॉटरी कॅफे नेहमी भरलेले असतात. सॅटर्डे नाइट आऊट्सची जागा ‘सपर क्लब्ज’नी घेतली आहे. माहजॉंगसारखे कार्ड गेम्स खेळण्यासाठी माहजांग नाइट्स असतात आणि विणकाम, क्रोशे क्लब्ज तर सगळीकडे सुरू होत आहेत. तरुण, जेन-झी पिढीच्या लोकांची तिथे गर्दी असते. ही डिजिटल जनरेशन स्वयंप्रेरणेतून स्क्रोलिंग सोडून इतरत्र, विशेषकरून हातांनी करायच्या कामांकडे वळताना दिसत आहे. सहज सोप्य वाटणाऱ्या या कृती  एकाग्रता वाढवतात आणि मानवी संवाद दृढ करतात.

जेन-झी स्मरणरंजनाचा मार्ग म्हणून या कलाप्रकारांकडे, छंदांकडे वळत असल्याचं काही संशोधकांचं मत आहे. विणकामाच्या सुयांच्या आवाजाकडे ही पिढी एक सकारात्मक किंवा आशावादी दृष्टिकोनातून पाहत असल्याचं काहींना वाटतं, तर काहींच्या मते बदलत्या काळाच्या ताणतणावांशी ‘जुळवून घेण्या’च्या धडपडीचाच तो भाग आहे. सतत ऑनलाइन, सतत कनेक्टेड राहण्यातून, त्यातून होणाऱ्या दमणुकीतून ब्रेक घेण्याचा एक मार्ग म्हणून ही पिढी या छंदांकडे पाहते. काही तज्ज्ञ याला कोविडच्या महामारीनंतर स्वतःला सर्जनशीलतेकडे वळवण्याचा या पिढीचा एक मार्ग म्हणूनही पाहतात. 

कला आणि त्यातही हे जुने कलाप्रकार शरीर आणि मनाला हवाहवासा असलेला एक ‘रिसेट’ देतात. विणकामातली सलग गंमत, कुंभारकामाच्या चाकावर तयार होणाऱ्या वस्तूंना हातांच्या विशिष्ट हालचालींतून आकार देताना होणाऱ्या हालचालींमुळे शरीर काहीसं निवांत होतं. स्वतःवर नियंत्रण ठेवतं. त्यातून निर्माण होणारी शांतता मनापर्यंतही पोहोचते. अशा गोष्टी मन शांत करतात आणि मज्जासंस्थेला विश्रांती देतात. त्यात होणारा हातांचा वापर हळुवार असतो. आजीच्या काळातल्या छंद आणि कलांमध्ये स्वतःला गुंतवून घेते म्हणून जेन-झी ऑनलाइन जगापासून दूर जाते आहे, असं अजिबात नाही. माझ्याकडे घरकामाला येणाऱ्या मदतनीस महिलेच्या मुलीने आणि तिच्या क्रोशे ग्रुपने त्यांनी केलेल्या वस्तूंच्या विक्रीसाठी ऑनलाइन विक्रीचा मार्ग निवडला आहे. इतर ग्रुप्सशी जोडून घेण्यासाठीही त्या ऑनलाइन पर्याय वापरतात.

डिजिटल पर्यायांच्या अतिरेकी वापरामुळे मानसिक आरोग्यावर होणाऱ्या दुष्परिणामांची चिंता असली, तरी स्वतःच्या मानसिक आरोग्यासाठी आवश्यक समतोल साधण्याची धडपड ही पिढी करते आहे. त्यासाठी निर्बुद्धपणे स्क्रोलिंग करण्यापासून स्वतःला रोखत ते आजीच्या काळातले छंद आपलेसे करताना दिसतात. त्यानिमित्ताने लोकांना प्रत्यक्ष भेटून संवादाचा अनुभवही घेतात. हा नवीन ट्रेंड जगण्याचा एक भाग होईल की नवे काही आकर्षक पर्याय आल्यानंतर तो नाहीसा होईल, हे येणारा काळच सांगेल. पण डिजिटल पूर्व काळातील काही आनंद पुन्हा नव्याने शोधणं हे पाऊल योग्य दिशेला जाणारं आहे, एवढं नक्की.
    sadhna99@hotmail.com