अधिक मास २०२६: मे मध्ये सुरू होणार अधिक मास तथा धोंड्याचा महिना; खगोलशास्त्राच्या नजरेतून पाहा 

Adhik Maas 2026: यंदा अधिक ज्येष्ठ मास येणार आहे हे आपल्याला ऐकून माहीत असेलच, पण मे महिन्यात कोणत्या तारखेपासून हा महिना सुरु होणार तेही जाणून घेऊ. 

यंदा २०२६ मध्ये आपण एका विशेष खगोलशास्त्रीय घटनेचे साक्षीदार होणार आहोत. मराठी पंचांगानुसार हे वर्ष १२ ऐवजी १३ महिन्यांचे असणार आहे, कारण यंदा 'अधिक ज्येष्ठ मास' आला आहे. या आगामी अधिक मासाचे महत्त्व, त्यामागचे शास्त्र आणि तारखांची सविस्तर माहिती जाणून घेऊ. 

हे ही वाचा : नृसिंह जयंती २०२६: अनामिक भीती तसेच संकटातून मुक्ती देणारे भगवान नृसिंह यांची 'अशी' करा उपासना

भारतीय कालगणनेमध्ये 'अधिक मास' ही एक अत्यंत शास्त्रीय आणि रंजक संकल्पना आहे. दर तीन वर्षांनी एकदा येणारा हा महिना केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातूनच नाही, तर खगोलशास्त्राच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचा असतो. यंदा रविवार, १७ मे २०२६ पासून अधिक ज्येष्ठ महिना सुरू होत आहे.

१. अधिक ज्येष्ठ २०२६: महत्त्वाच्या तारखा

यंदाचा ज्येष्ठ महिना दोन वेळा येईल. पहिला 'अधिक' आणि दुसरा 'निज' (मूळ महिना).

अधिक ज्येष्ठ मास: १७ मे २०२६ (रविवार) ते १५ जून २०२६ (सोमवार).

निज ज्येष्ठ मास: १५ जून २०२६ (सोमवार) ते १४ जुलै २०२६ (मंगळवार).

विशेष नोंद: यापूर्वी सन २०१८ मध्ये ज्येष्ठ महिना अधिक आला होता, तर यानंतर तब्बल ११ वर्षांनी म्हणजेच सन २०३७ मध्ये पुन्हा ज्येष्ठ महिना अधिक येईल.

हे ही वाचा : बुध प्रदोष २०२६: कोणत्या राशींवर होणार महादेवाची कृपा आणि कोणाचा सुरु होणार कठीण काळ?

२. 'अधिक मास' का येतो? (खगोलशास्त्रीय कारण)

आपण दोन प्रकारच्या कालगणना वापरतो: सौर (सूर्यावर आधारित) आणि चांद्र (चंद्रावर आधारित).

सौर वर्ष: पृथ्वीला सूर्याभोवती फेरी मारण्यास ३६५ दिवस, ५ तास, ४८ मिनिटे लागतात.

चांद्र वर्ष: चंद्राच्या १२ फेऱ्यांचे एक वर्ष ३५४ दिवसांचे असते.

याचा अर्थ, चांद्रवर्ष हे सौरवर्षापेक्षा दरवर्षी ११ दिवसांनी लहान असते. हा फरक भरून काढण्यासाठी आणि ऋतूंचे चक्र पंचांगासोबत जुळवून ठेवण्यासाठी दर ३२ महिने १६ दिवसांनी (साधारण ३ वर्षांनी) एक जास्तीचा महिना धरला जातो. यालाच आपण 'अधिक मास' म्हणतो.

हे ही वाचा :  Chanakya Niti: समाजात राजासारखा मान हवा? चाणक्यनीतीतल्या 'या' ५ सवयी तुमचं आयुष्य बदलतील!

३. 'असंक्राती' म्हणजे काय?

सूर्याचे एका राशीतून दुसऱ्या राशीत जाण्याला 'संक्रांत' म्हणतात. ज्या चांद्रमासात सूर्याचा राशीबदल (संक्रांत) होत नाही, त्याला 'असंक्राती मास' म्हणजेच अधिक मास म्हणतात. चैत्र ते आश्विन या महिन्यांत सूर्याची गती मंद असते, त्यामुळे याच काळात अधिक मास येण्याची शक्यता जास्त असते.

४. नावे अनेक, अर्थ एक

अधिक मासाला विविध नावांनी ओळखले जाते:

पुरुषोत्तम मास: भगवान विष्णूंनी या महिन्याला आपले नाव दिले आहे, म्हणून या काळात विष्णूंची उपासना केली जाते.

मल मास: धार्मिक कार्यात याला थोडा वर्ज्य मानले जात असल्याने याला मल मास म्हणतात.

धोंड्याचा महिना: महाराष्ट्रात याला प्रेमाने धोंड्याचा महिना म्हणतात, ज्यामध्ये जावयाला 'धोंडे' (अनारसे) देण्याची प्रथा आहे.

५. भौगोलिक व्याप्ती

अधिक मासाची संकल्पना प्रामुख्याने महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि मध्य प्रदेश यांसारख्या राज्यांत पाळली जाते, जिथे चांद्र पंचांग (अमान्त पद्धत) वापरली जाते. तमिळनाडू किंवा केरळसारख्या राज्यांत, जिथे केवळ सौर कॅलेंडर पाळले जाते, तिथे अधिक महिना नसतो.

अधिक मास हा केवळ सण-उत्सवांचा काळ नाही, तर तो आपल्या पूर्वजांच्या प्रगल्भ खगोलशास्त्रीय ज्ञानाचा पुरावा आहे. सौर आणि चांद्र वर्षांचा मेळ घालण्याची ही पद्धत अत्यंत अचूक आहे. १७ मे पासून सुरू होणाऱ्या या 'पुरुषोत्तम' मासात दानधर्म आणि उपासनेला विशेष महत्त्व दिले जाते.