Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: AI शिकतो कसा? माणसासारखाच; पण वेगळ्या पद्धतीने!

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: आपल्या प्रत्येकाला प्रश्न असा पडतो की AI नेमकं शिकतो तरी कसं?

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: आपण लहानपणी चालायला शिकलो आ तेव्हा किती वेळा पडलो होतो? प्रत्येक पडण्यातून आपण काहीतरी शिकलो. AI सुद्धा असाच शिकतो. चुका करत, पुन्हा प्रयत्न करत. मग आपल्या प्रत्येकाला प्रश्न असा पडतो की AI नेमकं शिकतो तरी कसं?

AI म्हणजे काय?

AI म्हणजे Artificial Intelligence अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्ता. माणूस मेंदू वापरून विचार करतो, तर AI डेटा, गणिती सूत्रे आणि संगणकाची शक्ती वापरून निर्णय घेतो. AI ला भावना नसतात; पण तो आपण दिलेल्या
उदाहरणांमधून शिकतो. 

टप्पा पहिला : डेटा-म्हणजेच AI चं शालेय पुस्तक. AI शिकण्याची सुरुवात होते डेटापासून. उदा-हजारो कुत्रे किंवा मांजरींचे फोटो असो किंवा लाखो वाक्यांचे मजकूर. आवाज, व्हिडिओ, आकडे हा डेटा म्हणजे AI साठी हे पुस्तक, शिक्षक आणि वर्ग सगळंच असतं. डेटा जितका जास्त आणि योग्य, तितका AI जास्त चांगला शिकतो. Google दर मिनिटाला ५९ लाख शोध नोंदवतो. You tube वर दर मिनिटाला ५०० तासांचे व्हिडीओ अपलोड होत असतात. हाच डेटा AI ला हुशार बनवतो.

टप्पा दुसरा : पॅटर्न ओळखण्याचं शिक्षण - डेटा पाहताना AI एक महत्त्वाची गोष्ट शिकतो ते म्हणजे पॅटर्न. उदा - कुत्र्याचे कान कसे दिसतात? माणसाचा चेहरा कसा ओळखायचा? प्रश्न विचारल्यावर उत्तर कसं द्यायचं? हा टप्पा म्हणजे AI ला विचार करण्याची सवय लावणं.

टप्पा तिसरा : सराव, चुका आणि सुधारणा - AI सुरुवातीला खूप चुका करतो. तो चुकीचं उत्तर देतो, चुकीचा फोटो ओळखतो. पण प्रत्येक चुकीनंतर : त्याला सांगितलं जातं, हे चुकले आहे? मग तो स्वतः सुधारतो. जसं आपण गणित सोडवताना उत्तर चुकलं की पुन्हा प्रयत्न करतो, तसाच AI सराव करत-करत स्वतः हुशार होतो. यालाच म्हणतात Machine Learning. एक AI मॉडेल ट्रेन करण्यासाठी लाखो ते कोट्यवधी वेळा चुका-सुधारणा केल्या जातात. काही मोठी मॉडेल्स ट्रेन करताना हजारो जीपीयू आणि महिने लागतात.

टप्पा चौथा : आत्मविश्वासाने काम करणारा AI - एकदा पुरेसा सराव झाला की, AI फोटो ओळखतो, भाषा समजतो, प्रश्नांची उत्तरं देतो, आपल्याला गाणी, चित्रपट, व्हिडिओ सुचवतो. म्हणजेच तो आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनतो.

AI शिकणं कधी थांबतं का?

मुळीच नाही ! AI सतत नवीन डेटा अभ्यासतो, नवीन अनुभव घेतो आणि स्वतःला सुधारत राहतो. म्हणूनच कालचा AI आणि आजचा AI वेगळा असतो.

थोडक्यात सांगायचं तर.. AI माणसासारखा विचार करत नाही; पण माणसाकडून शिकतो, चुका करतो, सुधारतो आणि दिवसेंदिवस अधिक हुशार बनत जातो. AI हा आपला स्पर्धक नाही, तर एक हुशार मदतनीस आहे हे यातून आपल्याला लक्षात येते.

डेटापासून सुरुवात

AI म्हणजे Artificial Intelligence अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्ता. माणूस मेंदू वापरून विचार करतो, तर AI डेटा, गणिती सूत्रे आणि संगणकाची शक्ती वापरून निर्णय घेतो. डेटा- म्हणजेच AI चं शालेय पुस्तक. AI शिकण्याची सुरुवात होते डेटापासून.उदा-हजारो कुत्रे किंवा मांजरींचे फोटो असो. आवाज, व्हिडिओ, आकडे हा डेटा म्हणजे AI साठी हे पुस्तक, शिक्षक आणि वर्ग सगळंच असतं.

एआय...

हे चुकले आहे? मग तो स्वतः सुधारतो.

चुका करतो का ? : सराव, चुका आणि सुधारणा - AI सुरुवातीला खूप चुका करतो. तो चुकीचं उत्तर देतो, चुकीचा फोटो ओळखतो. पण प्रत्येक चुकीनंतर : त्याला सांगितलं जातं, हे चुकले आहे? मग तो स्वतः सुधारतो. जसं आपण गणित सोडवताना उत्तर चुकलं की पुन्हा प्रयत्न करतो, तसाच Al सराव करत-करत स्वतः हुशार होतो. यालाच म्हणतात मशिंग लर्निंग, एक AI मॉडेल ट्रेन करण्यासाठी लाखो ते कोट्यवधी वेळा चुका-सुधारणा केल्या जातात. काही मोठी मॉडेल्स ट्रेन करताना हजारो जीपीयू आणि महिने लागतात. AI सतत नवीन डेटा अभ्यासतो, नवीन अनुभव घेतो आणि स्वतःला सुधारत राहतो. म्हणूनच कालचा AI आणि आजचा AI वेगळा असतो.

- इंजि. अविनाश जाधव (एआय आणि टेक एज्युकेटर)