वारसा हक्क आणि नॉमिनेशन: एक चूक तुमच्या कुटुंबासाठी मोठी डोकेदुखी ठरू शकते

गुंतवणूक केली आहे; पण, 'नॉमिनी'चे नाव द्यायला विसरला आहात ? ही चूक तुमच्या कुटुंबासाठी भविष्यात मोठी डोकेदुखी ठरू शकते. तुमच्या कष्टाच्या कमाईचे संरक्षण करण्याकरिता आणि १.२ लाख कोटींच्या 'बेवारस' निधीमध्ये तुमची गुंतवणूक जमा होऊ नये, यासाठी आजच सावध होणे गरजेचे आहे.

आयुष्यभर कष्ट करून पुंजी जमा करतो, जेणेकरून निवृत्तीनंतर आपल्याला आणि आपल्या पश्चात आपल्या कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य मिळावे. मात्र, केवळ संपत्ती निर्माण करणे पुरेसे नाही; ती संपत्ती योग्य व्यक्तीपर्यंत विनासायास पोहोचणे, हा आर्थिक नियोजनाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि शेवटचा टप्पा आहे.

'बेवारस' संपत्तीचे संकट 

ताज्या आकडेवारीनुसार, भारतीय वित्तीयसंस्थांकडे ₹ १,२०,००० कोटी रुपयांहून अधिक रक्कम 'Unclaimed' (कोणीही दावा न केलेली रक्कम) म्हणून पडून आहे. बँका, विमा कंपन्या, म्युच्युअल फंड आणि शेअर्स कंपन्यांकडे हे हजारो कोटी रुपये पडून आहेत. याचे कारण बऱ्याच प्रकरणांमध्ये नॉमिनीचे नाव नसते किंवा नॉमिनीला त्या गुंतवणुकीबद्दल माहितीच नसते. आरबीआयने अशा रकमा शोधण्यासाठी 'उद्गम' (UDGAM) नावाचे विशेष पोर्टलही सुरू केले आहे. अशी वेळ येऊ नये म्हणून 'नॉमिनेशन' अद्ययावत असणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे.

गुंतवणुकीची 'मास्टर लिस्ट'

'फॅमिली वेल्थ रेकॉर्ड' किंवा गुंतवणुकीची यादी तयार करणे आवश्यक आहे. यादीमध्ये काय असावे?

बँक तपशील : बँकेचे नाव, खाते क्रमांक आणि कोणाचे नाव नॉमिनी म्हणून आहे.

म्युच्युअल फंड : फोलिओ नंबर आणि गुंतवणुकीचा तपशील.

विमा (Insurance) : पॉलिसी क्रमांक, विम्याची रक्कम आणि कंपनीचे नाव.

इतर मालमत्ता : लॉकर क्रमांक, पीपीएफ, एनएससी आणि महत्त्वाच्या कागदपत्रांची जागा.

नॉमिनी 'मालक' की 'विश्वस्त'?

नॉमिनी हा केवळ एक 'विश्वस्त' असतो. गुंतवणूकदाराच्या मृत्यूनंतर संस्थांकडून पैसे स्वीकारण्यासाठी तो अधिकृत असतो. मालमत्तेचा खरा मालक हा मृत्युपत्रानुसार किंवा वारसा हक्क कायद्यानुसार ठरलेला वारस असतो. नॉमिनेशनसोबतच 'मृत्युपत्र' असणे हे आर्थिक नियोजनाला पूर्णत्व देते.

अज्ञान बालक नॉमिनी

नातवंडांना किंवा १८ वर्षांखालील मुलांना नॉमिनी करत असाल तर एका 'पालका'ची (गार्डियन) नेमणूक करणे अनिवार्य आहे. जोपर्यंत नॉमिनी सज्ञान होत नाही, तोपर्यंत संबंधित गुंतवणूक या पालकाद्वारे हाताळली जाते.

नॉमिनेशन करताना काय लक्षात घ्याल?

जोडीदाराचे किंवा मुलांचे नाव नॉमिनेशनमध्ये अद्ययावत असल्याची खात्री करा. म्युच्युअल फंडात तुम्ही एकापेक्षा जास्त नॉमिनी देऊन प्रत्येकाची टक्केवारी निश्चित करू शकता. तुमच्या बँक स्टेटमेंटवर किंवा म्युच्युअल फंड स्टेटमेंटवर नॉमिनीचे नाव दिसत आहे की नाही, याची खात्री करा. 

बँक बचत खाती आणि मुदत ठेवी, म्युच्युअल फंड फोलिओ, डिमॅट खाती आणि शेअर्स, इन्शुरन्स पॉलिसी आणि पीएफ खाती या ठिकाणी नॉमिनेशन तपासा. आर्थिक सल्लागाराची भूमिका. गुंतवणुकीतील नॉमिनेशन तपासून पाहणे. तुमच्या जुन्या विसरलेल्या गुंतवणुकी आहेत का, हे शोधण्यात मदत करणे. 

नॉमिनेशन प्रक्रिया पूर्ण करून घेणे आणि एक सुटसुटीत 'गुंतवणूक यादी' तयार करणे. तुमची गुंतवणूक ही तुमच्या कुटुंबाचे भविष्य आहे. योग्य नॉमिनेशन करून आणि त्याची माहिती वारसदारांना देऊन तुम्ही तुमच्या कष्टाच्या कमाईचे संरक्षण करता.

तुमच्या पैशांची माहिती कुणाला, कशी द्याल?

सर्व महत्त्वाच्या कागदपत्रांची एक फाइल बनवा आणि ती घरात कोठे ठेवली आहे, हे तुमच्या नॉमिनीला सांगा.

जर तुम्ही माहिती डिजिटल स्वरूपात साठवत असाल, तर त्याचा पासवर्ड तुमच्या विश्वासातील व्यक्तीला देऊन ठेवा.

वर्षातून किमान एकदा कुटुंबासोबत बसून तुमच्या गुंतवणुकीबद्दल आणि वारसदारांबद्दल सविस्तर चर्चा करा.

-अमोल साळे (अर्थ सामाजिक विषयांचे अभ्यासक) 
amoalsale@gmail.com