लेख: माहितीच्या अतिरेकाबाबत सावध! नाकातोंडात ‘इन्फर्मेशन’ जाऊन महापुरात बुडाला असाल तर...

माहितीच्या अतिरेकाबाबत सजग राहणे गरजेचे आहे. अनावश्यक माहितीकडे दुर्लक्ष करण्याची सवय लावा. चालणे, धावणे, सूर्यप्रकाश या अनुभवांचा आनंद घ्या!

साधना शंकर, लेखिका, केंद्रीय राजस्व सेवेतील निवृत्त अधिकारी

आपले आयुष्य आज अनेक प्रकारे ऑनलाइन झाले आहे. बातम्या आज आपल्यापर्यंत कशा पोहोचतात? आपण खरेदी कशी करतो? उपचार कसे घेतो? संवाद कसा साधतो?.. यातल्या बहुतांश गोष्टी आता आपण ऑनलाइन करतो. एआयने आपल्याला आभासी जगात अडकवले आहे, कारण आपण आपले आयुष्य आणि काम अधिक सोपे करण्यासाठी त्यावर अवलंबून आहोत. या ऑनलाइन जगात आपल्यावर इतक्या मोठ्या प्रमाणात माहितीचा मारा होतो की आपल्या मेंदूला अजून त्याची सवय झालेली नाही.

काही अहवालांनुसार, २०२५ मध्ये जागतिक स्तरावर तयार केलेली, साठवलेली, कॉपी केलेली आणि वापरलेली माहिती एकूण १८१ झेटाबाइट्स होती. (एक झेटाबाइट म्हणजे एक ट्रिलियन गिगाबाइट्स) दररोज ४०२.७४ दशलक्ष टेराबाइट्स इतकी माहिती निर्माण होत असून, ती पुढेही वाढत राहण्याची अपेक्षा आहे! माहितीचा हा अतिरेक आपल्या आयुष्यात गोंधळ निर्माण करत आहे. ‘माहितीचा अतिरेक’ हा शब्दप्रयोग १९६४ मध्ये अमेरिकेतील हंटर कॉलेजचे प्रा. बर्ट्रम ग्रॉस यांनी पहिल्यांदा केला. ही समस्या नवीन नाही. सन १४५० मध्ये जर्मन मुद्रक जोहान्स गुटेनबर्ग यांनी मुद्रण तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू केल्यापासून ही समस्या सुरू झाली. त्यामुळे मुद्रित साहित्याचा प्रसार मोठ्या प्रमाणावर झाला. त्यानंतर कार्बन पेपर, सायक्लोस्टाइलिंग आणि फोटोकॉपिंग- माहितीची पुनरुत्पत्ती करणे सोपे होत गेले तसे माहितीचा अतिरेक वाढत गेला. बटण दाबताच प्रकाशन शक्य करणाऱ्या माहितीच्या डिजिटायझेशनने या समस्येला आणखी एका वेगळ्या पातळीवर नेले आहे.

आज, ज्याच्याकडे स्मार्टफोन आहे तो एका ‘हायपर कनेक्टेड’ जगात राहतो. फोनमधील ॲप्स तसेच फिटनेस, आरोग्य, आर्थिक स्थिती, सूर्यप्रकाशाचा संपर्क किंवा झोपेची गुणवत्ता मोजणारी वेअरेबल उपकरणे वापरकर्त्यांसाठी सातत्यानं डेटा तयार करत असतात. या उपकरणांमधून मिळणारा डेटा अनेकदा वापरकर्त्यांना नीट समजत नाही किंवा तो योग्य प्रकारे वाचला जात नाही, अथवा तो संदर्भहीन असू शकतो. जर तुम्ही फिनटेक ॲप वापरत असाल आणि बाजारातील हालचाली तुम्हाला योग्य प्रकारे समजल्या नाहीत, तर तुमच्या उपकरणातून येणारा डेटा अनावश्यक उच्च पातळीची चिंता निर्माण करू शकतो.

सोशल मीडियावरही माहिती आणि डेटा सतत प्रवाहित होत असतो. बातम्या, मते आणि माहिती आपल्या जीवनात ओसंडून वाहत आहेत. आपण अनेकदा विचार न करता ती माहिती घेतो. तसेच या माहितीवर प्रक्रिया करण्यासाठी आपल्याकडे वेळ किंवा इच्छा नसते. यामुळे गोंधळ आणि तणाव निर्माण होतो. सतत अपडेट राहण्याची आणि प्रत्येक संदेश व पोस्ट पाहण्याची इच्छा आपल्यामध्ये थकवा, झोपेत व्यत्यय आणि चिंता निर्माण करते. असंख्य ॲप्स, उपकरणे आणि पर्यायांच्या गर्दीत लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता दिवसेंदिवस कमी होत आहे.

कामाच्या ठिकाणीही माहितीच्या अतिरेकाचे नकारात्मक परिणाम होतात. लोकांना वेगवेगळ्या ई-मेल आणि यूजर अकाउंट्समध्ये प्रवेश करावा लागतो, वेगवेगळे पासवर्ड लक्षात ठेवावे लागतात. हायब्रिड कामाची पद्धत सामान्य होत असल्याने तणाव अधिक वाढतो. मग यावर उपाय काय? विविध व्यवसाय संस्था मोठ्या प्रमाणात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर करून डेटा अत्यंत वैयक्तिक स्वरूपात सादर करत आहेत, ज्यामुळे वैयक्तिक गरजेनुसार (कस्टमाइज्ड) आणि अर्थपूर्ण माहिती मिळते. उदाहरणार्थ, आहारासंदर्भातील ॲप्स केवळ कॅलरी मोजण्याऐवजी आपण काय खातो याची जागरूक नोंद ठेवण्यास प्रोत्साहन देत आहेत. वैयक्तिक स्तरावर, आपल्या जीवनातील माहितीच्या अतिरेकाबाबत आपण सजग राहणे आवश्यक आहे. आपल्या ॲप्समधील पुश नोटिफिकेशन्स बंद करा, सोशल मीडियासाठी वेळ ठरवून वापरा आणि एका वेळी एकाच उपकरणावर किंवा प्लॅटफॉर्मवर राहण्याचा प्रयत्न करा. अनावश्यक माहितीकडे दुर्लक्ष करण्याची सवय लावा. प्रत्येक गोष्ट मोजण्याचा प्रयत्न करू नका.. आपण किती चाललो, किती धावलो, किती सूर्यप्रकाश घेतला.. -या ॲक्टिव्हिटीजचा परिणाम मोजण्याऐवजी त्यांचा आनंद घ्या !

sadhna99@hotmail.com