युद्धाची निरर्थकता दाखवणारं, २० वर्षं जगभर फिरलेलं चित्र..

स्वत:च्या हयातीत आपलं हे चित्र मायदेशी गेल्याचं पिकासो पाहू शकला नाही. त्याच्या मृत्यूनंतर बारा वर्षांनी अमेरिकेनं ते स्पेनमध्ये परत पाठवलं.

शर्मिला फडके
ख्यातनाम कला समीक्षक, लेखिका

एक काळं-पांढरं, आयताकृती, असंख्य गुंतागुंतीच्या आकृत्या असलेलं चित्र. युद्धाचं प्रातिनिधिक चित्रण म्हणून त्याला अमाप लोकप्रियता लाभली. स्पेनच्या बास्के प्रांतावर जर्मनीने बॉम्बहल्ला केला, त्यानंतर १९३७ साली स्पॅनिश चित्रकार पिकासोने ते काढलं. बॉम्बहल्ला झाला त्यावेळी पिकासो पॅरिसमध्ये रहात होता. स्पॅनिश सरकारने एका जागतिक प्रदर्शनाकरिता म्युरल काढण्याचं काम त्याला दिलं होतं. स्पेनमध्ये सरकारविरुद्ध लष्करी क्रांती पुकारली गेली होती. पिकासोला कलेचा राजकारणाशी संबंध यायला नको होता, पण पैशांकरिता त्याने हे काम स्वीकारलं; नाखुषीमुळे रेंगाळत ठेवलं. मात्र काही महिन्यांनी जर्मनीने सतत तीन तास केलेल्या संहारक बॉम्बहल्ल्यात गेर्निका शहर संपूर्ण उद्ध्वस्त झालं. असंख्य नागरिक मारले गेले, जखमी झाले. हा विध्वंस पाहून व्यथित मनाने पिकासोने म्युरल रंगवायला घेतलं. 

११.५ × २५.५ फूट आकाराचं, क्युबिस्ट, गुंतागुंतीची रचना असलेलं हे चित्र पिकासोने फक्त तीन आठवड्यात रंगवलं. इतका प्रचंड विध्वंस चितारायला अशाच आकाराची गरज होती. चित्र जागतिक प्रदर्शनाच्या प्रवेशद्वारावर लावलं गेलं. येणाऱ्याची पहिली नजर त्यावर पडत होती. चित्रातल्या आकृत्या मनावर ताण आणणाऱ्या. वेदनेने खिंकाळणारा घोडा चित्राच्या मधोमध, डाव्या बाजूला एक वेडापिसा उन्मत्त बैल. एका लहान मुलीला आईने कसंबसं उचलून धरलं आहे.

उजवीकडे दिवा धरलेली एक भुतासारखी बीभत्स आकृती, बाजूला हात वर करून उभी असलेली हताश, असहाय स्त्री. बाकी सर्वत्र ज्वाळा, विव्हळणारे चेहरे, तुटके अवयव, मानवी क्रौर्य, विध्वंसाच्या खुणा कॅनव्हासभर विखरून. एकेरी काळ्या-पांढऱ्या रंगसंगतीमुळे चित्रामधलं औदासिन्य जास्त अंगावर येतं. युद्धामुळे होणारी निरर्थक हिंसा, आयुष्याची दैना मनावर काजळी धरते. प्रदर्शन संपल्यावर चित्र स्पेनला परत करायला पिकासोने विरोध केला. तिथे लोकशाहीचं राज्य येईपर्यंत चित्र देशाबाहेरच राहील, असं निक्षून सांगितलं. त्यामुळे पुढची अनेक वर्षे चित्र अज्ञातवासात राहिलं. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात फ्रान्सवर कब्जा केलेल्या नाझी सैन्याच्या भीतीने पिकासोने चित्र न्यूयॉर्कला पाठवलं. पुढची वीस वर्षे ते जगभर फिरत राहिलं. लोक झुंडीने पाहायला गर्दी करत. जागतिक महायुद्धाने झाकोळलेल्या मनांना चित्राचा अर्थ उलगडून सांगण्याची गरज उरली नाही.

आपल्या हयातीत चित्र मायदेशी गेल्याचं पिकासो पाहू शकला नाही. त्याच्या मृत्यूनंतर बारा वर्षांनी अमेरिकेनं चित्र स्पेनमध्ये परत पाठवलं. चित्राच्या प्रतीकात्मकतेवर अजूनही चर्चा होत राहते. जगात जोवर युद्ध होत राहतील, त्यातले संदर्भ ताजे राहतील. काही चित्रांचं अमरत्व आणि लोकप्रियता नकोशी वाटते.