Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: AI कितीही हुशार असला, तरी त्याला नियमांची गरज

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: AI कितीही हुशार असला तरी त्याला नियमांची गरज असते.

Lokmat AI ची अद्भूत दुनिया: आपण अभ्यासासाठी, माहिती मिळवण्यासाठी, फोटो-व्हिडीओ तयार करण्यासाठी AI वापरतो; पण AI कितीही हुशार असला तरी त्याला नियमांची गरज असते. हे नियम म्हणजेच कायदे!

आज भारतात AI चा वापर शिक्षण, आरोग्य, पोलिस प्रशासन, बँकिंग आणि न्यायव्यवस्थेत झपाट्याने वाढतो आहे. २०२४ पर्यंत भारतात ७०% पेक्षा जास्त शासकीय सेवा काही ना काही स्वरूपात डिजिटल व AI-आधारित झाल्या आहेत. शिक्षणक्षेत्रात देखील अनेक राज्यांत AI-आधारित ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्म वापरले जात आहेत. या वाढत्या वापरामुळे कायदेशीर नियंत्रण अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. सर्वांत महत्त्वाचा कायदा म्हणजे Digital Personal Data Protection Act, 2023 (DPDP Act). या कायद्यानुसार कोणतीही AI प्रणाली विद्यार्थ्यांचा किंवा नागरिकांचा वैयक्तिक डेटा (नाव, फोटो, मोबाइल नंबर, आधारशी संबंधित माहिती) परवानगीशिवाय वापरू शकत नाही. 

नियम मोडल्यास मोठ्या दंडाची तरतूद आहे. दुसरा महत्त्वाचा कायदेशीर आधार म्हणजे IT Act, २०२० हा कायदा ऑनलाइन फसवणूक, चुकीची माहिती, डीपफेक व्हिडीओ आणि सायबर गुन्ह्यांवर नियंत्रण ठेवतो. AI चा गैरवापर करून अफवा पसरवणे किंवा बनावट मजकूर तयार करणे हा गुन्हा मानला जातो. आपल्या, महाराष्ट्राच्या दृष्टीने पाहिले तर राज्य सरकारने AI-आधारित पोलिसिंग, ई-गव्हर्नन्स आणि शिक्षण प्रकल्प सुरू केले आहेत. 

महाराष्ट्र सायबर विभागाकडे २०२३ मध्ये नोंद झालेल्या सायबर गुन्ह्यांपैकी ५०% पेक्षा जास्त प्रकरणे सोशल मीडिया व AI-आधारित फसवणुकीशी संबंधित होत्या. त्यामुळे राज्य पातळीवरही AI च्या वापरावर कायद्यांद्वारे नियंत्रण होत आहे.

Rule For Al

As the use of Artificial Intelligence continues to expand across India and Maharashtra, strong legal frameworks are essential to ensure data security, accountability, and fairness. Laws such as the Digital Personal Data Protection Act, 2023, the IT Act, and the constitutional right to privacy play a crucial role in regulating the responsible use of Al. Al should be seen as a supportive tool that reinforces human systems, not one that violates rights or operates without oversight. For students and citizens alike, developing the habit of using Al ethically, lawfully, and with awareness is the real need of the present time.

- इंजि. अविनाश जाधव. (एआय आणि टेक एज्युकेटर)