लोकमत न्यूज नेटवर्क
खोडद : टाटा इंस्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (एनसीआरए-टीआयएफआर) च्या नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ अॅस्ट्रोफिजिक्स (पुणे) या संस्थेमध्ये कार्यरत वैज्ञानिक धरम वीर लाल यांनी अद्यावत केलेल्या जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलीस्कोप (यूजीएमआरटी) आणि चंद्रा एक्स-रे वेधशाळेचा उपयोग करून, एबेल २०६५ नावाच्या आकाशगंगांच्या समुहाच्या परिघीय क्षेत्रात असलेल्या रेडिओ आकाशगंगेच्या अवशेषांचा शोध लावला असून हे संशोधन स्ट्रोफिजिकल जर्नलच्या १६ जुलै २०२१ च्या अंकात प्रकाशित केल्याची माहिती एनसीआरएचे वरिष्ठ अधिकारी डॉ. जे. के. सोळंकी यांनी दिली.
आकाशगंगा ही तारे, वायू आणि धूळ एकमेकांशी त्यांच्यातील असलेल्या गुरूत्वाकर्षणाद्वारे घट्ट बांधले जाऊन तयार झालेली प्रणाली आहे. या आकाशगंगा वेगवेगळ्या आकारात अस्तित्वात येतात. परंतु तारे व वायूने वेढलेला दाटीने तारे असणारा मध्यवर्ती भाग (न्यूक्लियस) अशी त्यांची समान मूलभूत रचना असते. आकाशगंगांच्या एका छोट्या अंशाचे कोअर अधिक उज्ज्वल असून, अब्जावधी सूर्याच्या समतुल्य शक्तीने चमकते आणि अगदी सहज उर्वरित एकत्रीत आकाशगंगांच्या प्रकाशावर मात करते. अशा प्रचंड प्रमाणात ऊर्जा उत्सर्जित करणाऱ्या आकाशगंगांना सक्रिय आकाशगंगा म्हणतात. या सक्रिय आकाशगंगांच्या मध्यभागी सूर्याच्या वस्तुमानाच्या दशलक्ष ते अब्ज पट वस्तुमान असलेले एक सुपरमासिव्ह कृष्णविवर (ब्लॅक होल) असावे असा विश्वास आहे.
अशा आकाशगंगांचा सक्रिय टप्पा कित्येक दशलक्ष वर्षे टिकू शकतो. त्यानंतर अणू क्रियाकलाप थांबतो आणि रेडिओ उत्सर्जन नष्ट होण्यास सुरवात होते. रेडिओ आकाशगंगांचा हा चरण सक्रिय आकाशगंगांचा अंत होण्याचा शेवटचा टप्पा दर्शवितो. आणि तो बहुतेकदा अवशेषीय किंवा अंतिम टप्पा म्हणून संबोधले जाते. एकदा अणु क्रियाकलाप बंद झाला की त्याचा प्रारंभ होतो. हा अंत होण्याचा टप्पा तुलनेने अल्पकालीन असून शोधणे कठीण आहे. सुदैवाने, हे कोट्यवधी वर्षांपासून कमी रेडिओ फ्रिक्वेन्सीवर सुधारीत जीएमआरटीसारख्या संवेदनशील, कमी वारंवारतेवर कार्य करणार्या रेडिओ दुर्बिणीने निरीक्षणीय आहे. अपग्रेड केलेल्या जीएमआरटीचा वापर करून रेडिओ बँडमधील आणि चंद्रा एक्स-रे वेधशाळेचा वापर करून एक्स-रे बँडमधील प्रतिमाएकत्रीत करून, अवशेषीय रेडिओ आकाशगंगांमध्ये संभाव्य धक्क्याचा इशारा दिसून येतो. शॉक फ्रंटच्या जवळून जाण्यामुळे रेडिओ उत्सर्जन पुन्हा जोमात आल्याची शक्यता आहे आणि ते नवीन सापडलेल्या अवशेषीय रेडिओ आकाशगंगेच्या रेडिओ उत्सर्जनाच्या वैशिष्ट्यांमध्ये अपेक्षित बदल दर्शविते.
कोट
जीएमआरटी ही एनसीआरए-टीआयएफआर, पुणेद्वारा निर्मित आणि संचालित, २५ चौरस किमी क्षेत्रात पसरलेल्या, तीस ४५ मीटर अँटेनांचा अॅरे असलेली रेडिओ दुर्बिण खोडद, नारायणगाव, भारत येथे आहे. सद्य काळात ही कमी वारंवारतेवर कार्यान्वीत असलेली जगातील सर्वात जास्त संवेदनशील रेडिओ दुर्बिण आहे."
- डॉ. जे. के. सोळंकी, वरिष्ठ अधिकारी, एनसीआरए, पुणे
“आकाशात अशे काही मोजकेच अवशेष ज्ञात आहेत आणि हा शोध अशे अधिकाधिक ऑब्जेक्ट्स शोधण्यासाठी अद्यावत केलेल्या जीएमआरटीची क्षमता दर्शविते. अवशेषीय रेडिओ आकाशगंगांचा अंत होण्याचा टप्पा अल्पकाळ असतो आणि आकाशात अशे काही मोजकेच अवशेष ज्ञात आहेत. हा शोध असे अधिकाधिक ऑब्जेक्ट्स शोधण्यासाठी अद्यावत केलेल्या जीएमआरटीची क्षमता दर्शवितो."
- धरमवीर लाला, कार्यरत वैज्ञानिक, नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ अॅस्ट्रोफिजिक्स (पुणे)