नकोशा आठवणींची अस्वस्थ सहल घडवणारा ‘डार्क टुरिझम’

Dark Tourism: पर्यटन क्षेत्रात सातत्याने नवनवीन ट्रेंड्स येत असतात. सहलीला जाऊन काहीही करायचं नाही, फक्त निवांत झोप काढायची यासाठी हल्ली लोक ‘स्लीप टुरिझम’ला जातात. आध्यात्मिक पर्यटन तर बरीच वर्षे रूढ आहे. गेल्या काही वर्षांमध्ये ‘डार्क टुरिझम’ हा नवा ट्रेंडही सेट झालेला दिसतो.

पर्यटन क्षेत्रात सातत्याने नवनवीन ट्रेंड्स येत असतात. सहलीला जाऊन काहीही करायचं नाही, फक्त निवांत झोप काढायची यासाठी हल्ली लोक ‘स्लीप टुरिझम’ला जातात. आध्यात्मिक पर्यटन तर बरीच वर्षे रूढ आहे. गेल्या काही वर्षांमध्ये ‘डार्क टुरिझम’ हा नवा ट्रेंडही सेट झालेला दिसतो. ‘डार्क टुरिझम’मध्ये युद्ध, मृत्यू, नरसंहार, दुःख अशा कारणांमुळे ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झालेल्या स्थळांना भेटी दिल्या जातात. एरवी ही ठिकाणं मनोरंजनासाठी नसतात. पारंपरिक प्रकारचं पर्यटनस्थळ म्हणूनही त्यांच्याकडे पाहिलं जात नाही. मात्र, डार्क टुरिझम या संकल्पनेखाली या स्थळांना महत्त्व प्राप्त झालं आहे. त्यालाच ‘ग्रीफ टुरिझम’ असंही म्हटलं जातं.

या प्रकारच्या प्रवास योजनांमध्ये युद्ध, नरसंहार, नैसर्गिक आपत्ती, औद्योगिक दुर्घटना, उजाड झालेली शहरं, तुरुंग, स्मारकं अशा स्थळांना भेटी दिल्या जातात. यातील काही ठिकाणं ही पर्यटन नकाशावर पूर्वीपासून अस्तित्वात असली तरी त्याला ‘डार्क टुरिझम’ असं संबोधण्याचा, तशा स्थळांचा समावेश असलेली अख्खी सहल करण्याचा ट्रेंड मात्र नवीन दिसतो. सोशल मीडिया, त्यावरील ब्लॉग, प्रवासाविषयीचे पॉडकास्ट अशा अनेक स्वरूपांतून पर्यटनाविषयीचे नवनवीन ट्रेंड्स रुजताना आणि ते रूढही होताना दिसतात. अशा ठिकाणांचं ऐतिहासिक, सामाजिक, सांस्कृतिक महत्त्व नव्याने उलगडून त्याला डार्क टुरिझममध्ये रूपांतरित केलं जाताना दिसत आहे. हा ट्रेंड वाढण्यामागे प्रत्यक्ष (जिवंत) अनुभवाशी थेट जोडता येईल अशा प्रवासाची ओढ हे एक महत्त्वाचं कारण ठरत आहे. पर्यटनाच्या माध्यमातून प्रत्यक्ष अनुभव, शिक्षण घेण्याकडे लोकांचा वाढता कल हेही डार्क टुरिझमच्या मागे आहे.

जगभरात डार्क टुरिझमची अनेक महत्त्वाची स्थळं आहेत. पोलंडमधील ऑशविट्झ-बिर्केनाऊ अर्थात नाझींच्या अत्याचारांच्या क्रूर आठवणी जागवणाऱ्या होलोकॉस्ट छळछावण्या, जपानमधील हिरोशिमा पीस मेमोरियल पार्क, अमेरिकेतील ९/११ स्मारक, पर्ल हार्बर आणि युक्रेनमधील चेर्नोबिल ही डार्क टुरिझमची काही प्रसिद्ध उदाहरणं आहेत. अमेरिकेतल्या अल्काट्राझसारखे जुने तुरुंग, युद्धभूमी, नरसंहाराची स्मारकं आणि इटलीतील पोम्पेईसारखी ज्वालामुखीच्या उद्रेकानंतर जतन करण्यात आलेली उजाड शहरं ही डार्क टुरिझम साइट्स म्हणून ज्ञात आहेत. भारतात अमृतसरमधील जालियनवाला बाग, पोर्ट ब्लेअरमधील सेल्युलर जेल, भोपाळ गॅस दुर्घटना घडली तो परिसर आणि विविध दु:खद घटनांशी जोडलेले ऐतिहासिक किल्ले आणि ‘हाँटेड’ जागा हे डार्क टुरिझम प्रकारात पाहिले जातात. स्वस्त झालेला विमान प्रवास, वाढलेली कनेक्टिव्हिटी, पर्यटन क्षेत्राचा झालेला विकास आणि इंटरनेटमुळे सोप्या झालेल्या गोष्टी यांमुळेही डार्क टुरिझमचं प्रस्थ वाढत आहे.

आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आपत्ती आणि त्यातून माणसांनी गमावलेले जीव, सर्वस्व यांचं स्मरण म्हणून डार्क टुरिझमला जाण्याचा ट्रेंड सध्या वाढताना दिसतो. मात्र, तो केवळ ट्रेंड न राहता त्याकडे अधिक संवेदनशीलपणे, जबाबदारीने पाहिलं तर नैतिकतेचे प्रश्न उपस्थित होत नाहीत. इतिहासाशी आपली नाळ जोडून ठेवण्यासाठीही डार्क टुरिझम हा एक नवा मार्ग म्हणून चर्चिला जात आहे.