ॲक्टिव्ह युथनेशिया आणि पॅसिव्ह युथनेशिया : यात फरक काय?

सक्रिय दयामरणामध्ये रुग्णाचा मृत्यू होईल अशी थेट कृती केली जाते, तर निष्क्रिय दयामरणात रुग्णाला जिवंत ठेवणारे उपचार थांबविले जातात.

युथनेशिया म्हणजे इच्छामरण किंवा दयामरण होय. एखाद्या व्यक्तीला प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे सहन कराव्या लागणाऱ्या तीव्र वेदनांमधून तिची सुटका करण्यासाठी तिला जाणीवपूर्वक मृत्यू देणे, तिचे जीवन संपविणे म्हणजे युथनेशिया. 

ग्रीक भाषेतील ‘यू’ अर्थात चांगला आणि ‘थानातोस’ म्हणजे मृत्यू या दोन शब्दांच्या मिश्रणातून युथनेशिया हा शब्द तयार झाला आहे. एखाद्या व्यक्तीला असाध्य आजाराने ग्रासले असेल, त्याच्या आजारावर उपलब्ध असलेले सगळे उपचार करून झाले असतील आणि ती व्यक्ती बरी होऊन पूर्ववत निरोगी आयुष्य जगू शकेल अशी शक्यता नसेल तर अशावेळी त्या रुग्णाची वेदनांमधून सुटका करण्यासाठी इच्छामरण मिळावे अशी अपेक्षा केली जाते. अर्थात गेली अनेक वर्षे इच्छामरणाला कायदेशीर परवानगी असावी म्हणून जगभरातील कार्यकर्ते लढा देत आहेत. असं असलं तरी मेडिकल एथिक्स, मानवता अशा अनेक मुद्द्यांवर अजूनही इच्छामरण समाजमान्य नाही. 

इच्छामरण आणि दयामरणाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार मानले जातात. ॲक्टिव्ह आणि पॅसिव्ह म्हणजेच सक्रिय आणि निष्क्रिय. सक्रिय दयामरणामध्ये रुग्णाच्या वेदना संपवण्यासाठी त्याचा मृत्यू होईल अशी थेट कृती केली जाते. या प्रकारामध्ये डॉक्टर त्या रुग्णाला एखाद्या प्राणघातक औषधाच्या जास्त प्रमाणातील डोसचे इंजेक्शन देतात. थोडक्यात त्या रुग्णाचा जाणीवपूर्वक मृत्यू घडवून आणला जातो. त्यामुळेच हा युथनेशिया किंवा अशा प्रकारचे दयामरण वादग्रस्त ठरते. जगभरातील अनेक देशांमध्ये त्यावर कायदेशीर प्रतिबंध आहे. काही देशांमध्ये मात्र कठोर नियमांचे पालन करून, असे दयामरण देण्यास परवानगी आहे.

याउलट निष्क्रिय किंवा पॅसिव्ह युथनेशिया हा प्रकार आहे. या प्रकारामध्ये रुग्णाला जिवंत ठेवणारे उपचार एक तर थांबविले जातात किंवा तसे उपचार सुरू करणेच टाळले जाते. त्यामुळे त्या रुग्णाला नैसर्गिकपणेच मृत्यू येतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या रुग्णाला व्हेंटिलेटर लावण्याची किंवा फीडिंग ट्यूब देणे, जाणूनबुजून रुग्णाला जिवंत ठेवणारी औषधं देणे या गोष्टी बंद करणे किंवा त्या सुरूच न करणे हा निष्क्रिय युथनेशिया मानला जातो. या प्रकारात रुग्णाला विशिष्ट उपचार न मिळाल्यामुळे पुढे जाऊन त्याचा मृत्यू होणारच आहे हे गृहित धरले जाते. उपचारांमुळे त्याला वेदना होणार असतील तर त्या टाळणे असाही या प्रकाराचा उद्देश असतो. सहसा रुग्णाच्या इच्छेनुसार किंवा त्याच्या जवळच्या कुटुंबाच्या संमतीने हे करणे योग्य समजले  जाते. 

नुकताच सर्वोच्च न्यायालयाने एक ऐतिहासिक निकाल देत १३ वर्षांपासून कोमात असलेल्या हरीश राणा या तरुणाचा व्हेंटिलेटर काढण्यास परवानगी दिली. हरीश सध्या ३२ वर्षांचा आहे. १३ वर्षांपूर्वी एका इमारतीच्या चौथ्या मजल्यावरून तो पडला. तेव्हापासून तो कोमात आहे. त्याच्या या अवस्थेला वैद्यकीय परिभाषेत इररिव्हर्सिबल पर्मनंट व्हेजिटेटिव्ह स्टेट असे म्हटले जाते. 

अशा रुग्णाचे व्हेंटिलेटर काढण्यास परवानगी देणारा सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेला अशा प्रकारचा हा पहिलाच निकाल आहे. हा निकाल देताना सर्वोच्च न्यायालयाने सन्मानाने मरण्याच्या मूलभूत अधिकाराचा आधार घेतला आहे, मात्र असे असले तरी दयामरण योग्य की अयोग्य, नैतिक की अनैतिक याबाबत समाजात असलेले मतप्रवाह टोकाचे आहेत. रुग्ण हक्क, मानवता या दृष्टीनेही त्याबाबत विचार केला जातो. मात्र, सर्वोच्च न्यायालयाच्या ताज्या निकालामुळे हे चित्र काहीसे बदलण्याची शक्यता आहे.