उदय अंधारेलोकमत न्यूज नेटवर्कनागपूर : मूळचे नागपूरचे आणि इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वन अकादमीचे सेवानिवृत्त संचालक आर.डी. जकाती यांनी हरियाणातील पंचकुला रिजनचे मुख्य वन्यजीववार्डन पदावर कार्यरत असताना भारतातील पहिले गिधाड प्रजनन सेंटर पंचकुलापासून सात किमी अंतरावर पिंजोरजवळील बीड शिकारगा येथे यशस्वीरीत्या स्थापन केले. जकाती हे भारतातील गिधाड प्रजनन प्रक्रियेचे प्रणेते ठरले आहेत.त्यांनी गिधाड संवर्धन कार्यक्रमांतर्गत पहिले बंदिस्त प्रजनन केंद्र सुरू केले आणि लुप्त होणाऱ्या गिधाडांच्या प्रजातींची संख्या ३० वरून सध्या ५ हजारांपर्यंत वाढविण्यात त्यांना यश आले आहे. त्यांच्या प्रयत्नाने पश्चिम बंगाल आणि आसाम येथे आणखी दोन बंदिस्त प्रजनन केंद्र सुरू करण्यात आली असून त्यामुळेच आता गिधाडे लाल यादीतून वगळण्यात आली आहेत. सध्या बीड शिकारगा हे केंद्र आंतरराष्ट्रीय प्रजनन केंद्र बनले आहे. आता नेपाळ, बांगलादेश, कम्बोडिया आणि व्हिएतनाममधील शास्त्रज्ञ या केंद्राला प्रशिक्षणासाठी भेट देतात.आर.डी. जकाती यांनी लोकमतला सांगितले की, सप्टेंबर २००० मध्ये केंद्र सरकारने सर्व राज्यांतील प्रमुख वन्यजीव वॉर्डन यांना गिधाड संवर्धन कार्यक्रम तयार करण्यास सांगितले होते. कारण भरतपूर अभयारण्यातील प्रमुख शास्त्रज्ञ डॉ. विभू प्रकाश यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार गिधाडांचे घरटे कमी पडले होते.शतकानुशतकेच्या सुरुवातीच्या ३३० पासून केवळ ३० पर्यंत गिधाडांची संख्या राहिली होती. जकाती यांनी बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटीमधील (बीएनएचएस) डॉ. विभू प्रकाश, यूकेच्या इस्टिट्यूट ऑफ प्राणिशास्त्रचे प्रोफेसर डॉ. अॅन्ड्रू कुनिनघम आणि यूकेच्या रॉयल सोसायटी फॉर प्रोटेक्शन ऑफ बर्ड्सचे डॉ. डॉबी पेन यांच्यासोबत बीड शिकारगा येथील संशोधन केंद्रासाठी पहिले पाऊल उचलले.सुरुवातीला जकाती यांनी इतर राज्यांतील आपल्या साथीदारांना फोन करून भारताच्या निरनिराळ्या भागांतून ४० गिधाडे पकडण्याचे ठरविले. कारण गिधाडांच्या मृत्यूचे कारण अद्याप माहीत नव्हते. म्हणून गिधाडांना मृत प्राण्यांना खायला दिले. त्यामध्ये सर्व गिधाडे जिवंत राहिली. २००१ मध्ये जेव्हा गिधाडांसाठी बंदिस्त प्रजनन कार्यक्रम सुरू केला गेला, तेव्हा प्रजननासाठी कोणतीही गिधाडे उपलब्ध नव्हती. कारण त्याकाळात ९० टक्के गिधाडे गुरांच्या शरीरात सापडलेल्या अवशिष्ट डिक्लोफेनॅकचे सेवन करून मरण पावले होते. म्हणूनच जकाती यांना बीड शिकारगा येथे विमानातून विमानात गिधाडांची वाहतूक करावी लागली होती. गिधाडांचा मृत्यू हा मृत गाई-म्हशींचे सेवन केल्यामुळे २००३ मध्ये त्यांना आढळून आले. गाई-म्हशींना डिक्लोफेनॅक हे एक नॉन-स्टिरॉइडल औषध देण्यात आले होते. नंतर गिधाडांमध्ये नर व मादी यांची ओळख पटविण्याची समस्या उद्भवली. सुरुवातीला २००६ मध्ये केंद्राकडे केवळ दोन अंडी होती, त्यापैकी दोन्ही अंडी खराब झाली होती. २००७ मध्ये चार अंडी विकसित केली गेली, त्यापैकी दोन चांगली आणि दोन खराब झाली. नंतर दोन अंडी फलित झाली. त्यापैकी एकाचा मृत्यू दोन दिवसानंतर तर दुसऱ्याचा एका महिन्यानंतर मृत्यू झाला. पण रसायनशास्त्रात सुवर्णपदक मिळविणारे जकाती यांनी अंड्यांची संख्या वाढविण्यासाठी डबल क्लच पद्धतीचा शोध लावला. या पद्धतीतील दोन अंड्यांपैकी एक प्रयोगशाळेत उष्मायनास आली तर मादी दुसऱ्या अंड्यावर बसली.आज जकाती आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या प्रयत्नांना यश आले आहे. त्यांनी पांढऱ्या पाठीचा गिधाड, लांब बिल्ड गिधाड आणि बारीक बिल्ड गिधाड अशा तीन प्रजातींवर काम केले आहे. त्यांच्या प्रयत्नांना यश मिळाले असून आता सर्वच केंद्रांवर प्रजनन उत्तमरित्या प्रजनन होत आहे.आर. डी. जकातीचे नागपूर नातेआर. डी. जकाती यांनी वर्र्ध्याजवळील पुलगाव येथून मॅट्रिक केले. त्यानंतर १९७१ मध्ये इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समधून पदवी संपादन केली. १९७३ मध्ये केमेस्ट्रीमध्ये पदव्युत्तर पदवी मिळविली. १९७४ ते ७५ या काळात ते एम. पी. देव मेमोरिअल धरमपेठ सायन्स कॉलेजमध्ये केमेस्ट्रीचे प्राध्यापक होते. तर १९८१ ते ८६ पर्यंत त्यांनी भारतीय वन सर्वेक्षण विभाग, सेमिनरी हिल्स, नागपूर येथे प्रतिनियुक्तीवर उपसंचालक म्हणून काम पाहिले.डायक्लोफेनाकवर बंदीसाठी जकाती यांची मदत३ मिलीपेक्षा जास्त डायक्लोफेनाक (पॅकेजिंग आणि वितरण) बंदी घालण्यासाठी सरकारला खात्री पटवून देण्यात जकाती यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. या उद्देशाने, त्यांनी भारत सरकारच्या आरोग्य सचिवांकडे एका शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले आणि २००७ मध्ये डिक्लोफेनाकवर बंदी घालण्यात यश मिळविले. मेलोक्सिकनला डायक्लोफेनाकचा पर्याय म्हणून ओळख करून देण्यामध्ये त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्याच्या प्रयत्नांमुळे सध्या प्राण्यांवर औषधांच्या क्लिनिकल चाचण्यादेखील मानवाप्रमाणेच केल्या जातात. त्यामुळे औषधांची सुरक्षा सुनिश्चित केली जाते. आता गिधाडे जंगलात सोडण्याची वेळ आली आहे. यासाठी उत्तर प्रदेश आणि हिमाचल प्रदेश सेफ झोन ओळखले गेले आहेत.