डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांच्या निधनाबद्दल ऐकून खरोखर वाईट वाटले. १९८२ साली त्यांनी नियोजन आयोगासाठी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी शिफारस केल्यामुळे गोव्याच्या पर्यावरण पूरक विकासासाठी स्वामीनाथन अहवाल तयार केला होता. तो आजही फार उपयोगी आहे. ते कृषी विज्ञान क्षेत्रातील उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व. त्यांचा वारसा उल्लेखनीय. भारतीय कृषी आणि अन्नसुरक्षेतील त्यांच्या योगदानाने जगावर छाप सोडली आहे. डॉ. स्वामीनाथन यांचा जन्म ७ ऑगस्ट १९२५ रोजी कुंभकोणम, तमिळनाडू येथे झाला. त्यांनी आपले जीवन असंख्य शेतकऱ्यांचे जीवन सुधारण्यासाठी आणि भारतातील अन्न सुरक्षेचा गंभीर प्रश्न सोडवण्यासाठी समर्पित केले. त्यांनी मद्रास विद्यापीठातून कृषी विज्ञानाची पदवी मिळवली. त्यानंतर पीएच.डी. केली, ती विख्यात केंब्रिज विद्यापीठातून, अनुवांशिक विषयात. डॉ. स्वामीनाथन यांच्या सर्वात लक्षणीय कामगिरींपैकी एक म्हणजे त्यांचे हरितक्रांतिसाठी अग्रगण्य कार्य. १९६०-७० च्या दशकात भारतातील अन्न उत्पादनात नाट्यपूर्ण वाढ करणाऱ्या गहू आणि तांदळाच्या उच्च-उत्पादक वाणांचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. या परिवर्तनामुळे केवळ व्यापक दुष्काळच टळला नाही तर भारताला अन्न उत्पादनात स्वयंपूर्णतेकडे नेले. त्यांचे अथक प्रयत्न संशोधनाच्या पलीकडे आणि धोरणात्मक वकिलीपर्यंत विस्तारले. त्यांनी शाश्वत कृषी पद्धती आणि जैवविविधता जतन करण्याच्या महत्त्वावर भर देऊन, लहान-शेतकऱ्यांच्या कार्याला चालना दिली. ‘सदाहरित क्रांती’ची त्यांची वचनबद्धता केवळ उत्पादकच नाही तर पर्यावरणीयदृष्ट्याही शाश्वत असलेल्या कृषी विकासाच्या गरजेवर जोर देते.
डॉ. स्वामीनाथन यांचे कृषी क्षेत्रातील योगदान जागतिक स्तरावर विस्तारले आहे. त्यांनी आंतरराष्ट्रीय तांदूळ संशोधन संस्था, ईरीचे महासंचालक म्हणून काम केले आणि आंतरराष्ट्रीय कृषी संशोधन संस्था ‘सीजीआयएआर’सारख्या उपक्रमांमागे ते एक प्रेरक शक्ती होते. हे सर्व जागतिक अन्न सुरक्षा आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी होते. भूक आणि गरिबी दूर करण्याच्या त्यांच्या कळकळीमुळे स्थापन केलेली स्वामीनाथन रिसर्च फाउंडेशन ही संस्था शेतकऱ्यांचे जीवनमान सुधारण्यासाठी आणि शाश्वत शेतीला चालना देण्यासाठी काम करते. जागतिक अन्न पुरस्कार, पद्मश्री आणि पद्मविभूषण यासह लाभलेले असंख्य पुरस्कार मानवतेसाठी त्यांच्या उत्कृष्ट योगदानाचे पुरावे आहेत. त्यांचा वारसा अशा असंख्य शेतकऱ्यांच्या माध्यमातून दिसतो, ज्यांचे जीवनच त्यांनी बदलून टाकले. लाखो लोकांना त्यांच्या संशोधनाचा आणि वकिलीचा फायदा झाला. त्यांचे कार्य कृषी शास्त्रज्ञ आणि धोरणकर्त्यांच्या नवीन पिढीला अन्न सुरक्षा, शाश्वत शेती आणि ग्रामीण विकासाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी प्रेरणा देत आहे.
आज या दूरदर्शी शास्त्रज्ञ आणि मानवतावादी व्यक्तीच्या निधनाबद्दल आम्ही गोमंतकात शोक व्यक्त करत असताना, जगावर असलेला त्यांचा कायम प्रभावही लक्षात घेतो. डॉ. स्वामीनाथन यांचे जीवन विज्ञान, समर्पण आणि करुणा एकत्र येऊन जगाला एक चांगले स्थान कसे बनवू शकतात, याचे ज्वलंत उदाहरण आहे. त्यांचा वारसा कृषी इतिहासाच्या इतिहासात कायमचा कोरला जाईल, आणि त्यांची खूप आठवण येईल. कृषी संशोधन, धोरण वकिली आणि शाश्वत शेती पद्धतींमध्ये डॉ. स्वामिनाथन यांच्या कार्याचा भारत आणि जगावर खोल आणि चिरस्थायी प्रभाव पडला आहे. आपण हरितक्रांतिसाठी त्यांचे योगदान बघू. गहू आणि तांदळाची नवी उच्च-उत्पादक वाणे शेतकऱ्यांत लोकप्रिय करून देण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. या उपक्रमाने अन्न उत्पादनात लक्षणीय वाढ केली, व्यापक दुष्काळ रोखला आणि भारताला अन्नामध्ये स्वयंपूर्णतेकडे नेले. कृषी उत्पादकता वाढवण्यासाठी, ग्रामीण जीवनमान सुधारण्यात आणि भारताची कृषिप्रधान अर्थ व्यवस्था बदलण्यात त्यांचे संशोधन महत्त्वपूर्ण ठरले. पाॅलिसी म्हणजे धोरण वकिलीतही त्यांचे मोठे काम आहे. त्यांच्या महत्त्वपूर्ण संशोधनापलिकडे, डॉ. स्वामीनाथन हे शेतकऱ्यांच्या हक्कांचे आणि शाश्वत कृषी पद्धतींचे उत्कट समर्थक होते. त्यांनी पर्यावरणपूरक शेती पद्धतीचा अवलंब करून जैवविविधता जपण्याचे महत्त्व सांगितले. त्यांचा प्रभाव धोरणात्मक वर्तुळात वाढला, त्यांनी लहान शेतकऱ्यांच्या हिताचे रक्षण केले आणि सर्वांसाठी अन्नसुरक्षा सुनिश्चित करणाऱ्या धोरणांवर जोर दिला. डॉ. स्वामीनाथन यांचे योगदान भारतापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांची कीर्ती जागतिक आहे. जागतिक अन्न सुरक्षा आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी त्यांनी सर्व देशांमधील सहकार्य आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण करण्याची वकिली केली. सदाहरित क्रांतीच्या कल्पनेने ते झपाटले होते. त्यांच्या चिरस्थायी तत्त्वज्ञानापैकी एक म्हणजे ‘सदाहरित क्रांती’ ही संकल्पना. उत्पादक आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या शाश्वत असलेल्या कृषी विकासाच्या गरजेवर त्यांनी भर दिला. त्यांच्या कार्याने पर्यावरणास अनुकूल कृषी पद्धतींचा अवलंब करणे, मातीचे आरोग्य, जलसंवर्धन आणि संसाधनांचा जबाबदार वापर यांचा पाया घातला.
डॉ. स्वामीनाथन यांंनी स्थापना केलेली स्वामिनाथन रिसर्च फाउंडेशन ही संस्था शाश्वत शेती आणि ग्रामीण विकासासाठी संशोधन, प्रशिक्षण आणि वकिलीवर लक्ष केंद्रित करते. डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांंना अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले. जागतिक स्तरावर भूक, दारिद्र्य आणि कुपोषण दूर करण्यासाठी त्यांची उत्कृष्ट बांधिलकी या पुरस्कारांनी ओळखली जाते. त्यांचा कृषी क्षेत्रातील वारसा हा विज्ञान आणि करुणेच्या सामर्थ्याचा पुरावा आहे. संशोधन, धोरणात्मक वकिली आणि शाश्वत शेती पद्धतींमध्ये त्यांनी केलेल्या अथक प्रयत्नांनी भारत आणि जगावर जबरदस्त छाप सोडली आहे. त्यांचे कार्य कृषी शास्त्रज्ञ आणि धोरणकर्त्यांच्या अनेक पिढ्यांना अन्न सुरक्षा आणि शाश्वत शेती या गंभीर आव्हानांना तोंड देण्यासाठी प्रेरणा देत आहे. डॉ. स्वामीनाथन यांचे जीवन आणि कार्य समर्पित व्यक्तींचा आपल्या भविष्याला आकार देण्यावर किती खोल प्रभाव पडतो याचे उदाहरण आहे. आमची श्रद्धांजली!- लेखन सहाय्य : मेलिंदा परेरा (कृषितज्ज्ञ)