अवर्षणामुळे विदर्भातील मासेमारी संकटात

अनेक कुटुंबांवर उपासमारीची वेळ.

दादाराव गायकवाड/कारंजा (वाशिम): गत तीन वर्षांपासून अनियमीत आणि अल्प पावसामुळे नद्या आणि जलाशयांमधील जलसाठा कमी होत असल्याने विदर्भातील मासेमारीचा व्यवसाय संकटात सापडला आहे. मासेमारीचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. पहिला प्रकार म्हणजे नदी किंवा तलावात थेट जाळे टाकून मासेमारी करणे, तर दुसरा कंत्राटी पद्धतीने जलप्रकल्पात मत्स्यबीज टाकून त्याचे संगोपन करणे. विदर्भात थेट मासेमारी करणारे दोन समाज आहेत. भोई आणि ढिवर या समाजाची निश्‍चित संख्या देशात उपलब्ध नसली तरी विदर्भात या समाजाची लोकसंख्या जवळपास पाच लाखाच्या घरात आहे. विदर्भातील नद्यांमध्ये सुमारे १५0-२00 प्रजातींचे मासे आढळतात. पूर्वेकडच्या जिल्ह्यांमधील नद्यांमध्ये माशांची विविधता जास्त प्रमाणात बघायला मिळते. विदर्भात आढळणार्‍या दुर्मीळ अशा माशांमध्ये तंबू, कोलशी, खवली, वाडीस, पोडशी, पालोची, बोद इत्यादींचा समावेश होतो. स्थानिक मासेमारांच्या माहीतीनुसार, नदीमधून मासळ्यांच्या अनेक प्रजाती गेल्या काही वर्षांमध्ये लुप्त झालेल्या आहेत. प्रदूषण, मोठी धरणे तसेच पर्यावरणातील बदलामुळे नद्या मृतप्राय होत आहेत. नद्या शहरांचा मैला वाहून नेणारी गटारं बनली असून, याच कारणांमुळे गावरान मत्स्य प्रजाती नष्ट झाल्या आहेत. परिणामी अनेक कुटुंबांवर उपासमारीची पाळी आली आहे. विदर्भाचा प्रदेश हा बृहद पातळीवर गोदावरी आणि तापीच्या खोर्‍यात मोडतो. विदर्भातील वर्धा व वैनगंगा या नद्या दक्षिण वाहिनी असून, त्यांचा उगम महाराष्ट्राबाहेर मध्यप्रदेश राज्यात आहे. गोदावरी खोर्‍यात वैनगंगा, प्राणहिता, पैनगंगा, वर्धा आणि इंद्रावती या नद्यांचा, तर तापी खोर्‍यात पूर्णा, मोर्णा, काटेपूर्णा आदी नद्यांचा समावेश होतो. या नद्यांना पाणी नसल्यामुळे थेट मासेमारी करून उदरनिर्वाह करणार्‍या भोई आणि ढिवर समाजावर उपासमारीची पाळी आली आहे. मासेमारीशिवाय शेतमजुरी करणे हासुद्धा एक पर्याय त्यांच्यासमोर असतो; परंतु दुष्काळामुळे शेती कामेच बंद पडल्याने हा आधारही राहिला नाही.