स्किझोफ्रेनिया (छिन्नमनस्कता) पासून सावध राहा

कारणे : १़ मेंदूमधील रासायनिक घटकांचा समतोल बिघडणे (केमिकल लोचा). यामध्ये मुख्यत: डोपामिन नावच्या केमिकलचे प्रमाण किंवा परिणाम वाढतो.

२. आनुवंशिकता: अनेक रुग्णामध्ये आनुवंशिकपणे झालेला आढळतो. आईवडील किंवा जवळच्या नातेवाइकांना आजार असल्यास, हा आजार होण्याची शक्यता जास्त असते.

३. बालपण/बाल अवस्थेत होणारा मानसिक आघात बालपण कसे होते, कडक शिस्तीचे पालक, पालकातील भांडणे, एका पालकाचा मृत्यू किंवा घटस्फोट अशा परिस्थितील बालपण असेल तर. लैंगिक शोषण किंवा मानसिक छळ झाला असेल तर.

४. मानसिक ताण तणाव, सामाजिक किंवा आर्थिक किंवा कुठल्याही कारणामुळे होणारा ताणतणावामुळे किंवा एखादी खूप आनंदाची घटना घडल्यासही ते काही जणांना सहन न झाल्यामुळे असा आजार होऊ शकतो.

स्किझोफ्रेनियाचे विविध प्रकार व त्याची लक्षणे

प्रकार १- पॅरानॉइड स्किझोफ्रेनिया (छिन्नमनस्कता)

१. कानात आवाजाचे भास होणे - कोणीतरी आपल्याशी किंवा आपल्याबद्दल बोलत आहे, असे वाटणे.

बहुधा ते वाईटच बोलतात किंवा आपल्याला शिवीगाळ करतात, असे आवाज असतात. त्यामुळे रुग्ण चिडचिडपणा करतो किंवा आक्रमक होतो. काही वेळा हे आवाज त्यांना एखादी गोष्ट करण्यासाठी सांगतात. त्यामुळे रुग्ण त्या पद्धतीने वागतात जसे की, तोडफोड करणे, एखाद्याला मारणे. काही वेळा

हे आवाज त्यांना आत्महत्या करायला सांगतात व त्या भरात रुग्ण आत्महत्या करतो.

२. मनात संशय येणे - कोणीतरी आपल्याविरुद्ध आहे, कोणीतरी आपल्याला किंवा आपल्या घरच्यांना मारेल असा संशय वाटणे. सर्व लोक माझ्याबद्दल बोलतात असे वाटणे. माझ्या घरामध्ये कॅमेरा लावलेला आहे, माझ्यामागे पोलीस लावलेले आहेत, कोणीतरी आपल्यावर करणी केली आहे, काळी जादू

केली आहे, मूठमाती केली आहे, असा संशय येतो किंवा काही वेळा आपल्या पत्नी किंवा पतीचे बाहेर संबंध आहेत, असे संशय घेतो.

प्रकार २ - डिसऑर्गनाइज्ड स्किझोफ्रेनिया (छिन्नमनस्कता)

१) असंबद्ध बडबड करणे. रुग्ण काहीही बडबड करतो. त्याचा वास्तवाशी संबंध तुटल्यामुळे तो काहीही विचित्र बोलतो. एक प्रश्न विचारला असता, दुसरेच काहीतरी उत्तर देतो किंवा सर्व प्रश्नाला तेच तेच उत्तर देतो. एकच शब्द / वाक्य सारखा सारखा बोलतो. आपण जे विचारतो तेच तेच वाक्य परत बोलतो. नवीन नवीन शब्द बोलतो किंवा वेगळ्या भाषेत बोलल्यासारखे बोलतो.

२) असंबंध वागणे / विचित्र वागणे : रुग्ण स्वतःची काळजी घेत नाहीत. आंघोळ करत नाहीत, कपडे बदलत नाहीत, दाढी किंवा केस कापत नाहीत. कचरा गोळा करतात. कपडे घालत नाहीत, काढून टाकतात. लोकांत कसे बोलावे, कसे वागावे, हे त्यांना कळत नाही. एकटे असताना किंवा स्वत:शी

बडबड करतात, हातवारे किंवा विचित्र हावभाव करत राहतात. (रस्त्यावरती अशा अवस्थेत फिरणारे बरेचशे लोक गरीब किंवा भिकारी नसून ते या आजाराचे रुग्ण असतात.)

प्रकार ३- कॅटाटोनिक स्किझोफ्रेनिया (गलितगात्र छिन्नमनस्कता)

१. शारीरिक हालचाल खूप कमी होते किंवा खूप प्रमाणात वाढते. ज्यावेळी हालचाल कमी होते, त्यावेळी रुग्ण स्तब्ध बसून राहतो, काही हालचाल करत नाही. एखाद्या स्थितीत बराच वेळ बसून राहतो किंवा पुतळ्यासारखा थांबून राहतो. ज्यावेळी हालचाल वाढते, त्यावेळी विनाकारण इकडे तिकडे पळत राहतो किंवा कृती करत राहतो.

२. रुग्ण काहीच बोलत नाही. अगदीच शांत राहतो.

३. एकाच कृती वारंवार करतो. विशिष्ट लकब, विशिष्ट पद्धतीची हालचाल किंवा कृती विनाकारण व सतत करत राहतो. चेहऱ्यावर विशिष्ट हावभाव करतो.

४. समोरचा जे बोलेल, तेच वारंवार बोलतो किंवा कृती करेल तीच कृती वारंवार करतो.

उपचार : १. औषधोपचार : विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे आज अनेक चांगली औषधे उपलब्ध आहेत. लवकरात लवकर, वेळीच व सल्ल्याप्रमाणे उपचार पूर्ण केल्यास रुग्ण पूर्णपणे बरे होऊ शकतात किंवा त्यांचा आजार पूर्णपणे काबूत राहू शकतो.

२. विद्युत लहरी उपचार (शॉक / ECT) : तीव्र प्रकारच्या आजारामध्ये जेव्हा पेशंट मारामारी करत असेल, स्वतःला किंवा दुसर्‍याला अपाय करत असेल, आत्महत्या करायचा प्रयत्न करत असेल किंवा औषधोपचाराने बरा होत नसल्यास विद्युत लहरी उपचार केला जातो. ही एक अतिशय सुरक्षित व प्रभावी उपचार पद्धती आहे.

३ . मानसोपचार / समुपदेशन : औषधोपचाराने रुग्ण बरा झाल्यानंतर रुग्ण पूर्ववत होण्यासाठी मानसोपचार व समुपदेशन केले जाते. कुटुंबाचे समुपदेशन करणेही तेवढेच महत्त्वाचे असते, तसेच रुग्ण पूर्ववत व्हावा व त्याने चांगले आयुष्य जगावे, म्हणून त्याचे व्यावसायिक पुनर्वसन करणे आवश्यक असते.

- डॉ.अतुल ढगे

मनोविकार तज्ज्ञ, व्यसनमुक्ती तज्ज्ञ व लैंगिकसमस्या तज्ज्ञ व सर्टिफाइड सायकोथेरपिस्ट व काउन्सलर. माइंड केअर हॉस्पिटल, रत्नागिरी