Do you know the Indian heritage of fascinating Kashmiri Shalini? | मोहात पाडणा-या काश्मिरी शालींवरच्या नक्षीचा भारतीय वारसा माहित आहे का?


- नीरजा पटवर्धन

 ती आंब्याची कुयरी असते ना ती म्हणे पेसली गावातल्या सूचीपर्णी वृक्षाचा बदाम आहे. खरंय तू म्हणतेस ते. आपलं काही नाहीच.’ देशाभिमानी काकू दु:खानं कळवळून म्हणाल्या. पेसली गावात सूचीपर्णी वृक्ष? आणि त्याला बदाम? ठकूनं डोक्याला हात लावला. कुयरीच्याही आधी जगभर झालेल्या देवाणघेवाणीची गोष्ट त्यांना सांगू लागली.
पार सिंधू संस्कृतीपासून म्हणजे इसवीसनपूर्व २५०० पासून भारतात कापसाच्या लागवडीचे पुरावे मिळतात. इसवीसनपूर्व १५०० च्या आसपास कापसापासून बनवलेल्या सुती कापडाचे उल्लेख मिळतात. आद्य इतिहासकार हिरोडोटस (इसपू. ५ वे शतक) याने ‘मेंढीच्या लोकरीपेक्षा सौंदर्य आणि उपयुक्तता यात वरचढ असलेलं कापड’ असा भारतीय सुती कापडाचा उल्लेख केला आहे. चरख्यावर सुती कापड बनवण्याची कलाही भारतातच पहिल्यांदा विकसित झाली. याच काळाच्या आगे-मागे मेक्सिको देशात, इंका संस्कृतीमध्येही असेच पुरावे सापडतात.
प्रवासी, व्यापारी, जेते, आक्रमणे करणारे सैन्य आपल्या पद्धती दुसरीकडे घेऊन जातात आणि दुसरीकडे वेगळे वाटलेले, आवडलेले आपल्याबरोबर घेऊन जातात. रोमन सम्राट सिकंदरानं जेव्हा भारतावर चढाई केली (इसपू. ३२०) तेव्हा त्याच्याबरोबर आलेल्या शिपायांनी इथलं सुती कापड वापरणं सुरू केलं. त्यांच्या लोकरी कपड्यांपेक्षा हे सुती कापड त्यांना जास्त सुटसुटीत आणि उपयोगी वाटलं. सिकंदराच्या युद्धनीतीपैकी ही एक होती. जो प्रदेश सर करण्यासाठी तो जात असे तिथला पेहराव तो आपलासा करत असे. तसे करून स्थानिक जनतेचा विश्वास संपादन करत असे. सर्व जग पादाक्र ांत करण्याच्या प्रयत्नात सिकंदरानं अशा विविध संस्कृतींमधील वेशभूषा आणि चालीरीती उचलल्या. भारतातून परत गेलेल्या त्याच्या फौजांनी त्यांच्याबरोबर या पद्धतीही बरोबर नेल्या.

 


याच कालखंडादरम्यान (इसपू. ५००-३००) इजिप्त, पर्शिया, तुर्कस्तान आणि भारत या मार्गे चीनपर्यंत महत्त्वाचा व्यापारी मार्ग सुरू झाला होता. चिनी रेशीम, दारूगोळ्याची दारू आणि मसाले या गोष्टींची या मार्गावरून ने-आण होत असे. हे इसवी सनाच्या सहाव्या शतकापर्यंत चाललं. या मार्गालाच पुढे ‘सिल्क रूट’ हे नाव दिलं गेलं. सहाव्या शतकात बिझेन्टाईन सम्राट जस्टिनियन यानं गुप्तहेर पाठवून चीनचं रेशीम बनवण्याचं रहस्य आणि किडे चोरले. मग याच किड्यांतून तेव्हाचे तिथले श्रीमंत, अमीर उमराव वगैरे लोकांसाठी बिझेन्टाईन रेशीम बनवण्याचा उद्योग उभा राहिला.
यानंतर युरोपियन कॅथॉलिक क्रुसेडर्सनी इस्तंबूलवर ताबा मिळवला तेव्हा म्हणजे मध्ययुगामध्ये युरोपियन कपडे हे एकरंगी आणि साधे होते. कपड्यांवर फारशी कलाकुसर केलेली नसे. त्यामानानं मध्यपूर्वेतील कपडे हे सुंदर आणि वैविध्यपूर्ण होते. भरतकाम, ठसे वापरून नक्षी छापणं, चौकड, पट्ट्या अशा विविध प्रकारे कपड्यांवर काम केलेलं होतं. घोळदार रेशमी झगे, विविध प्रकारचे काम केलेली वैशिष्टपूर्ण कापडं असलेल्या या नवीन शैलीची वेशभूषा क्रुसेडर्सनी आपल्याबरोबर युरोपात नेली. चर्चच्या वेशभूषेमध्येही या गोष्टींचा समावेश झाला. त्या पद्धतीची झाक आजही कॅथॉलिक चर्चच्या पदाधिकाऱ्यांच्या वेशभूषेमध्ये दिसून येते. या घटनेमध्ये कापडांचे प्रकार, कपड्यांच्या पद्धती याबरोबरच विविध प्रकारची रूपचिन्हं म्हणजे मोटिफ(Motif) यांचा प्रवासही तेवढाच महत्त्वाचा आहे. रूपचिन्हं (मोटिफ) हे प्रकरण कुठल्याही चित्राचा वा नक्षीचा आत्मा म्हणता येईल. एखादं छोटंसं चित्र वा आकार एखाद्या प्रकारच्या, प्रदेशाच्या चित्रशैलीत वारंवार दिसतं किंवा त्या चित्रशैलीचं मूळ शोधण्यासाठी महत्वाचं ठरतं किंवा त्या चित्रचौकटीला संदर्भांचे तपशील देतं अशा आकाराला/ चित्राला त्या शैलीचं रूपचिन्ह म्हणता येईल. मध्यपूर्वेच्या प्रदेशांमध्ये बुटा हे रूपचिन्ह गालिचा आणि इतर कापडांमध्ये वापरलं जात असे. आंब्याच्या कोयीसदृश असलेला हा आकार भारतीय कलेमध्येही सृजनाचं प्रतीक म्हणून प्रचलित होता. अजूनही आहे. ही आपली कोयरी. अकबराच्या काळात या आकाराचा वा रूपचिन्हाचा वापर खूप मोठ्या प्रमाणात काश्मिरी शालींमध्ये झाला. काश्मिरी शालीवर कोयरी असलीच पाहिजे असं समीकरण निर्माण झालं. या शालींची लोकप्रियता भरपूर होती. ब्रिटिश इथे आले तोपर्यंत भारताच्या वस्त्रकलेनं खूप प्रगती केलेली होती. भारतभरात प्रदेशानुसार कापडं विणण्याचे प्रकार, त्यावरची नक्षी, कलाकुसर, कापड रंगवण्याची भारतीय साधनं आणि प्रक्रिया या सर्व गोष्टींचं प्रचंड वैविध्य होतं. काश्मिरी शालींबरोबरच याही सगळ्याची युरोपातून आलेल्या व्यापा-याना भुरळ पडली नसती तरच नवल. सुंदर झळझळीत निळ्या रंगासाठी भारतीय नीळ, पिवळ्या रंगासाठी हळद, लाल रंगासाठी मंजिष्ठा या गोष्टी इथून उचलल्या गेल्या. इसवी सन १८०० पर्यंत या सगळ्याबरोबरचजागतिक वस्त्रप्रावरणांच्या शब्दकोशामध्ये भारतीय मूळ असलेले पजामा, डंगरी/ डोंगर. खाकी, कॅलिको हे शब्द त्यांच्या संकल्पनांसकट भरती झालेले होते. १८०० च्या सुमारास इस्ट इंडिया कंपनीनं भरपूर शाली इथून ब्रिटनला नेल्या. नंतर इसवी सन १८०५ मध्ये पेसली या स्कॉटलंडमधल्या गावी या शालींचं उत्पादन सुरू केलं. संपूर्ण युरोपभर या शाली आणि कोयरीचा आकार लोकप्रिय झाला. हे रूपचिन्ह पेसली (Paisley) गावाच्या नावानं ओळखलं जाऊ लागलं. १८४० मध्ये या रूपचिन्हाचा प्रताधिकार पेसली गावाच्या नावे केला गेला. जागतिक वस्त्रप्रावरणांमध्ये प्रताधिकाराची ही पहिली घटना. भारताच्या पारतंत्र्याची ही सुरुवात होती. आपला सगळ्यात महत्त्वाचा गुण किंवा आपलं बलस्थानच आपल्या मुळावर कसं येतं याचं याहून उत्तम उदाहरण सापडणं अवघडच. युरोपियन कपड्यांमध्ये पेसलीबरोबरच भारतीय कापड, नक्षी यांचा वापर अठराव्या शतकाच्या शेवटी सुरू झाल्याचं दिसून येतं. सुंदर सुंदर ब्रॉकेड कापडं, छापाचे सुती कापड यावरची इतर रूपचिन्हंही भारतातून घेतल्याचं दिसून येतं. यातलं महत्त्वाचं उदाहरण म्हणजे भारतातून निर्यात केलेली तलम छापील मलमल. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या दोन दशकांमध्ये एम्पायर प्रकारच्या गाउन्समध्ये ही तलम मलमल मोठ्या प्रमाणावर वापरली गेल्याचं दिसतं.
हे मलमलचे गाउन्स आणि थंडीसाठी काश्मिरी पश्मिना शाल असा वेश म्हणजे तेव्हाच्या युरोपियन समाजातलं वरचं स्थान असं सरळ गणित होतं. राणी व्हिक्टोरियाच्या काळात ब्रिटिश वसाहतींमधील आणि अन्य युरोपबाह्य जगातील विविध सुंदर आणि वैचित्र्यपूर्ण वस्तूंची प्रदर्शनं युरोप आणि अमेरिकेत भरवली गेली. यामध्ये कपडे, सजावटीच्या वस्तू, वेगळी दिसणारी माणसं हे सगळंच मांडून ठेवलेलं असे. ही आवड लक्षात घेऊन लिबर्टी आॅफ लंडन या दुकानानं अशा विविध वस्तू विकण्यासाठी वेगळी दालनं उघडली होती.
या सर्व जाणिवा घेऊन विसावं शतक आलं. दिगियेव Sergei Diaghilev) या रशियन दिग्दर्शकाच्या बॅले रूस या कंपनीनं आपल्या नेपथ्य अणि वेशभूषेतून वेगळ्याच सौंदर्य जाणिवा समोर ठेवल्या. लिआॅन बाक्स्तच्या(Leon Bakst)) या डिझाइन्सनी या जगात खळबळ उडवून दिली. मध्यपूर्व, भारत आणि अतिपूर्वेकडचे देश यांच्याकडून विविध घटक घेऊन ते युरोपियन संदर्भात वापरून हे नेपथ्य आणि वेशभूषेचं संकल्पन केलं गेलं होतं.

 


१९११ दरम्यान पॉल इरीब (Paul Iribe) या फॅशन डिझायनरनं यातला एक मोठा एमरल्ड घेऊन त्याच्याभोवती इतर रत्नं बसवून एक ब्रोच बनवला. आर्ट डेको या कालखंडाच्या फॅशनचा हा एक महत्त्वाचा नमुना मानला जातो. या काळाच्या फॅशनवर मध्यपूर्व, भारत आणि अतिपूर्वेचे देश येथील सौंदर्यजाणिवांची झाक होती. पॉल पॉरें.((Paul Poiret हाही एक महत्त्वाचा आर्ट डेको फॅशन डिझायनर. विविध रंगी, तयार आणि दिसायला नाजूक पगड्या हा त्याच्या डिझाइन्सचा महत्त्वाचा घटक होता. आर्ट डेको काळातल्या युरोपियन स्त्रियांच्या सर्वोच्च फॅशनमध्ये या पगड्यांना मानाचं स्थान होतं. हीच गोष्ट राजे, महाराजे वापरत अशा मोत्यांच्या लांब माळांची होती. डिझायनर पॉल पॉरें तसेच अर्टे (Erte-Romain de Tirtoff- https://martinlawrence.com/erte/) या चित्रशिल्पकाराच्या आर्ट डेको कपड्यांच्या बाह्याकृती बघितल्या तर तुम्मन आणि कुर्ता, सलवार आणि कुर्ता, सकच्छ आणि विकच्छ साड्या या कपड्यांच्या बाह्याकृतींशी साम्य जाणवतं.
दुटांगीकरण करताना पडणा-या चुण्या, कापडांची वळणं यांचं निरीक्षण करून त्यांना कपड्यात स्थान दिल्याचं कळतं. नेसलेल्या कपड्यांची आठवण करून देणा-या प्रवाही रेषा हे या दोघांच्या संरचनांचं वैशिष्ट म्हणता येईल. बाह्याकृती सकच्छ किंवा दुटांगीकरण केलेली वाटली तरी हे मुळात स्कर्टसच आहेत. युरोपियनीकरण करताना म्हणा किंवा प्रत्यक्षातल्या नेसणीचं गूढ न उलगडल्यामुळे म्हणा त्यातून साधर्म्य असलेल्या पण भारतीय नसलेल्या रचना निर्माण झालेल्या आहेत.
देवाणघेवाण आणि त्यातून वेशभूषेची कथा कशी आकार घेते हे आपण बघितलं.
या सगळ्याकडे आपण कसं बघायचं याबद्दल थोडं बोलूया पुढच्या वेळी.

(लेखिका वेशभूषाकार असून, या विषयात
‘जॉर्जिया’ विद्यापीठातून त्यांनी मास्टर्स केलेले आहे.)

needhapa@gmail.com


Web Title: Do you know the Indian heritage of fascinating Kashmiri Shalini?
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.