दरवर्षी, भारतीय कंपन्या उच्चपदस्थ अधिकारी — VPs, CXOs, CEOs, Directors — नियुक्त करण्यासाठी कोट्यवधी रुपये खर्च करतात. ही प्रक्रिया महिने चालते. एक्झिक्युटिव्ह सर्च फर्म्सची मदत घेतली जाते. उमेदवारांचे मूल्यांकन केले जाते. पगाराच्या वाटाघाटी होतात. कामावर रुजू होण्याच्या तारखा ठरतात.
त्यानंतर तो अधिकारी कामावर रुजू होतो. आणि अगदी पहिल्या दिवसापासूनच तो पूर्णपणे एकटा पडतो.
कोणतेही 'एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग' नाही. कंपनीत रुळण्यासाठी कोणताही पद्धतशीर आधार नाही. कंपनीचे अंतर्गत राजकारण समजून घेण्यासाठी, महत्त्वाच्या स्टेकहोल्डर्ससोबत संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी किंवा पहिल्या अत्यंत महत्त्वाच्या ९० दिवसांत निकाल देण्यासाठी त्यांना कोणीही मदत करत नाही. दरवेळी एकच गृहीतक असते: "ते अनुभवी आहेत. ते स्वतःचा मार्ग शोधून काढतील."
पण आकडेवारी वेगळीच कहाणी सांगते. जागतिक संशोधनानुसार, बाहेरून नियुक्त झालेले ४०-५०% उच्चपदस्थ अधिकारी पहिल्या १८ महिन्यांत अपयशी ठरतात, खराब कामगिरी करतात किंवा कंपनी सोडून जातात. एका अधिकाऱ्याच्या अपयशामुळे कंपनीचे ₹३ कोटी ते ₹५ कोटींचे नुकसान होते — ज्यामध्ये उत्पादकतेत घट, टीममधील विस्कळीतपणा, रखडलेले प्रकल्प आणि नव्याने नियुक्ती प्रक्रिया राबवण्याचा खर्च यांचा समावेश असतो. भारतात ही समस्या केवळ अस्तित्वातच नाही, तर ती वेगाने वाढत आहे.
खासकरून भारतातच का?
तीन प्रमुख कारणांमुळे भारतातील नेतृत्व बदल (Leadership transitions) पूर्वीपेक्षा अधिक वारंवार आणि अधिक नाजूक बनले आहेत:
जीसीसी (GCC) चा विस्तार: भारतात आता १,६०० हून अधिक 'ग्लोबल कॅपेबिलिटी सेंटर्स' आहेत. ही केंद्रे आता केवळ आयटीची कामे करत नाहीत, तर धोरणात्मक जबाबदाऱ्या घेत आहेत. आधी केवळ इंजिनिअर्सच्या टीम्स सांभाळणाऱ्या भारतीय प्रमुखांकडून आता जागतिक स्तरावर 'स्ट्रॅटेजिक बिझनेस युनिट्स'चे नेतृत्व करण्याची अपेक्षा केली जाते. जबाबदारीतील ही वाढ प्रचंड आहे, पण त्यासाठी मिळणारा आधार शून्य आहे.
पीई (PE) आणि व्हीसी (VC) गुंतवणुकीची लाट: जेव्हा एखादा फंड कंपनीत ₹१०० कोटींची गुंतवणूक करतो, तेव्हा ते अनेकदा नवीन नेतृत्व आणतात. या नेत्यांवर पहिल्या दिवसापासूनच प्रचंड दबाव असतो. संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, PE-बॅक्ड ७१% CEOs गुंतवणुकीच्या काळातच बदलले जातात. त्यांच्या खालच्या फळीतील उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांना कोणताही पद्धतशीर आधार मिळत नाही.
कौटुंबिक व्यवसायातील वारसाहक्काची लाट: एकट्या महाराष्ट्रात हजारो कौटुंबिक व्यवसाय पिढ्यान्पिढ्यांच्या स्थित्यंतरातून जात आहेत. संस्थापक निवृत्त होत आहेत आणि पुढची पिढी जबाबदारी घेत आहे. पण व्यवसाय वारशाने मिळणे आणि त्याचे नेतृत्व करण्यासाठी तयार असणे यात फरक आहे. योग्य मार्गदर्शनाअभावी, नव्या पिढीच्या नेत्यांना स्वतःची विश्वासार्हता निर्माण करणे आणि उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांचा आदर मिळवणे यात संघर्ष करावा लागतो.
सध्याचे उपाय का कुचकामी ठरतात?
अडचण आहे ती "ऑनबोर्डिंग लॉजिस्टिक्स" आणि "ऑनबोर्डिंग लीडरशिप" यातील फरकाची.
ऑनबोर्डिंग लॉजिस्टिक्स (IT सेटअप, आयडी कार्ड, कायदेशीर कागदपत्रे) हे प्रत्येक भारतीय कंपनी उत्तम प्रकारे करते. ही HR ची एक साधी चेकलिस्ट असते.
ऑनबोर्डिंग लीडरशिप (स्टेकहोल्डर मॅपिंग, राजकारण समजून घेणे, ९० दिवसांचा इंटिग्रेशन प्लॅन) हे जवळजवळ कोणतीही भारतीय कंपनी करत नाही. यासाठी अशा एका 'कोच'ची आवश्यकता असते ज्याने स्वतः अशाच प्रकारच्या उच्चपदस्थ पदावरून यशस्वीरीत्या मार्ग काढलेला असतो.
'एसएचआरएम' (SHRM) च्या संशोधनानुसार, ४२% टॅलेंट लीडर्ससाठी 'नेतृत्व बदल' ही सर्वोच्च प्राथमिकता आहे, पण केवळ २२% लोकांकडे त्यांना पाठिंबा देण्यासाठी औपचारिक योजना असते.
संस्थापक — संशोधनापासून प्लॅटफॉर्मपर्यंत:
हीच ती समस्या आहे जिने काहीही निर्माण करण्यापूर्वी अजय तांबे यांना वर्षानुवर्षे सखोल विचार करायला लावले.
अजय हे एक भारतीय उद्योजक आणि मार्केट रिसर्चर आहेत, ज्यांनी एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग मार्केटमधील बारकाव्यांचा आणि उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांच्या मानसशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला आहे. 'Kramer IQ' अंतर्गत काम करत असताना, अजय यांनी एका विशिष्ट प्रश्नाचा अभ्यास सुरू केला: उच्चपदस्थ अधिकारी (CEOs, CXOs, VPs, Directors) एक्झिक्युटिव्ह कोच नेमण्याचा निर्णय नेमका कसा घेतात?
त्यांचे हे संशोधन २,००० पेक्षा जास्त पानांचे होते. त्यांनी ५ प्रकारच्या नेत्यांच्या 'ग्राहक मानसशास्त्राचे' वर्गीकरण केले. प्रत्येक प्रकारासाठी अजय यांनी विशिष्ट ट्रिगर्स आणि नेत्यांना पुढे नेणारी किंवा मागे खेचणारी त्यांची अंतर्गत मानसिकता याचे दस्तावेजीकरण केले.
अजय तांबे म्हणतात, "सर्च फर्म्स मोफत पुन्हा काम करत होत्या, एचआर कन्सल्टंट्स विश्वासार्हता गमावत होते आणि उच्चपदस्थ अधिकारी पहिल्या ९० दिवसांत कोणत्याही पद्धतशीर आधाराविना संघर्ष करत होते. या जाणिवेतूनच 'Spexalink' ची निर्मिती झाली."
Spexalink काय आहे?
Spexalink हा एक जागतिक 'एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग मॅचमेकिंग प्लॅटफॉर्म' आहे, ज्याचे मुख्यालय मुंबईत असून भारत, अमेरिका, ब्रिटन, यूएई, सिंगापूर, ऑस्ट्रेलिया आणि कॅनडामध्ये त्याचे कामकाज चालते.
या प्लॅटफॉर्मवर NASA, Google, Apple, Microsoft, Amazon, Nike, BlackRock, PayPal, American Express, JP Morgan Chase आणि Morgan Stanley यांसारख्या फॉर्च्युन ५०० आणि जागतिक दर्जाच्या संस्थांमध्ये २० ते ३० वर्षे काम केलेल्या दिग्गजांचा समावेश आहे. यामध्ये या कंपन्यांचे माजी VP, CXO, आणि CEO स्तरावरील नेते तसेच या संस्थांमध्ये मोठ्या टीम्सचे नेतृत्व करून कंपनीला यशस्वीरीत्या पुढे नेणारे अनुभवी अधिकारी यांचा समावेश आहे. हे करिअर काउन्सेलर्स किंवा लाइफ कोचेस नाहीत — हे ते लोक आहेत ज्यांनी प्रत्यक्षात या संस्थांच्या आत नेतृत्व केले आहे आणि त्या अनुभवातून आजच्या उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांना मार्गदर्शन करतात.
जेव्हा एखादी कंपनी उच्चपदस्थ अधिकाऱ्याची नियुक्ती करते, तेव्हा Spexalink त्या अधिकाऱ्याला त्यांच्या फळीतील योग्य कोचशी जोडते. नेत्याला सुरुवातीला २-३ मोफत 'डायग्नोस्टिक सत्रे' मिळतात, ज्यामध्ये ९० दिवसांचा कोचिंग प्लॅन तयार केला जातो.
तांबे म्हणतात, "आम्ही थेट नेत्यांकडे जात नाही, तर त्या व्यावसायिकांसोबत काम करतो जे आधीपासूनच तिथे आहेत — एचआर कन्सल्टंट, सर्च फर्म पार्टनर किंवा फॅमिली ऑफिस ॲडव्हायझर. आम्ही त्यांना अनुभवी कोचेसची फळी उपलब्ध करून देतो."
कोचेसची उच्च मानके:
Spexalink मध्ये निवडीचे ४ महत्त्वाचे निकष आहेत: कॉर्पोरेट उंची (VP-स्तर किंवा त्याहून अधिक, २०-३० वर्षांचा अनुभव), कोचिंग क्षमता, विशेष प्रावीण्य (Zone of Genius), आणि एक थेट मुलाखत. "बहुतेक प्लॅटफॉर्म्स केवळ प्रमाणपत्र तपासतात," तांबे म्हणतात. "आम्ही 'उंची' (altitude) तपासतो. ज्या कोचने २५ वर्षे एखाद्या मोठ्या संस्थेत ऑपरेशन्स सांभाळले आहेत किंवा तिथे नेतृत्व केले आहे, त्यांना एखाद्या उच्चपदस्थ अधिकाऱ्याला मार्गदर्शन करण्यासाठी केवळ प्रमाणपत्राची गरज नसते, तर त्यांनी तो अनुभव जगलेला असणे आणि संस्थांतर्गत टीम्स हाताळल्या असणे महत्त्वाचे असते."
बाजारपेठेतील संधी:
२०२६ मध्ये जागतिक एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग मार्केटचे मूल्य $११३ अब्ज डॉलर्स इतके असेल. आशिया-प्रशांत प्रदेश हा जगात सर्वात वेगाने वाढणारा विभाग आहे. तांबे म्हणतात, "भारत जागतिक दर्जाच्या कंपन्या निर्माण करत आहे, पण अधिकाऱ्यांना त्यांच्या करिअरमधील सर्वात महत्त्वाच्या ९० दिवसांमध्ये शून्य आधार मिळतो. या त्रुटीमुळे होणारे कोट्यवधींचे नुकसान पूर्णपणे टाळता येण्यासारखे आहे." अभ्यास असे दर्शवितो की, पद्धतशीर कोचिंगमुळे नेत्यांच्या अपयशाचा दर ४२% ने कमी होतो. Spexalink सध्या जगभरातील कोचेस आणि पार्टनर्सना जोडण्याचे काम करत आहे. अधिक माहिती spexalink.com वर उपलब्ध आहे.
Spexalink बद्दल:
Spexalink हा एक जागतिक 'एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग मॅचमेकिंग प्लॅटफॉर्म' आहे जो उच्चपदस्थ नेतृत्व बदलांमधील जोखीम कमी करतो. भारतात स्थापित झालेला हा प्लॅटफॉर्म पदोन्नतीच्या मार्गावर असलेल्या नेत्यांना — CEOs, CXOs, VPs आणि उदयोन्मुख अधिकाऱ्यांना — जागतिक दर्जाच्या संस्थांमध्ये २५ ते ३० वर्षांचा कॉर्पोरेट नेतृत्वाचा अनुभव असलेल्या एलिट दिग्गज कोचेसशी जोडतो. Spexalink सात देशांमधील एक्झिक्युटिव्ह सर्च फर्म्स, एचआर कन्सल्टन्सी, पीई (PE) आणि व्हीसी (VC) टॅलेंट टीम्स, फॅमिली ऑफिसेस, इन्शुरन्स ब्रोकर्स आणि फ्रॅक्शनल सीएक्सओ एजन्सीज यांसारख्या रेफरल पार्टनर्ससोबत काम करते.
संस्थापकाबद्दल:
Spexalink ची स्थापना अजय तांबे यांनी केली आहे. ते एक भारतीय उद्योजक आहेत ज्यांनी एक्झिक्युटिव्ह कोचिंग इंडस्ट्रीसाठी मार्केट रिसर्चमध्ये अनेक वर्षे घालवली आहेत — ज्यामध्ये पाच लीडरशिप आर्किटाइप्समधील CEOs, CXOs, VPs आणि उच्चपदस्थ अधिकारी कोच नेमण्याचा निर्णय कसा घेतात, याचा त्यांनी अभ्यास केला आहे. 'एक्झिक्युटिव्ह बायर सायकॉलॉजी' आणि 'लीडरशिप ट्रान्झिशन ॲनालिसिस' वरील त्यांच्या २,००० पेक्षा जास्त पानांच्या संशोधनातून एकाच वेळी सहा उद्योगांवर परिणाम करणारी एक संरचनात्मक त्रुटी (structural gap) समोर आली — आणि यातूनच या सहाही समस्या सोडवणाऱ्या Spexalink या प्लॅटफॉर्मची निर्मिती झाली. Spexalink अंतर्गत, अजय 'Kramer IQ' देखील चालवतात, जे एक्झिक्युटिव्ह कोचेसना त्यांचे कोचिंग ब्रँड लॉन्च करण्यास, तयार करण्यास आणि वाढवण्यास मदत करते. मुंबईत मुख्यालय असलेल्या आणि जागतिक स्तरावर कार्यरत असलेल्या Spexalink च्या R&D, पार्टनर स्ट्रॅटेजी आणि बेंच क्युरेशनचे ते नेतृत्व करतात.
वेबसाइट: spexalink.com
मुख्यालय: मुंबई, भारत
सक्रिय: युनायटेड स्टेट्स (अमेरिका), युनायटेड किंगडम (ब्रिटन), यूएई (UAE), भारत, सिंगापूर, ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा