गायत्री के.चतुर्वेदी
(व्ही.जे.टी.आय, मुंबई येथे संगणक अभियांत्रिकी विषयात पीएच.डी. संशोधक)
नाशिकसारख्या वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरातही डिजिटल सेवांचा वापर झपाट्याने वाढत आहे. ऑनलाइन शिक्षण, बँकिंग, शासकीय सेवा आणि सोशल मीडिया यामुळे जीवन अधिक सुलभ झाले आहे. परंतु या सुविधांच्या वाढीसोबतच सायबर गुन्ह्यांचे प्रमाणही चिंताजनकरीत्या वाढत आहे आणि ही बाब आता दुर्लक्षित करण्यासारखी राहिलेली नाही.
अलीकडील काही घटनांमध्ये नाशिकमधील नागरिकांना बनावट बँक कॉल, केवायसी अपडेटच्या नावाखाली आलेले मेसेज आणि फसव्या लिंकच्या माध्यमातून हजारो रुपयांची फसवणूक झाल्याच्या तक्रारी समोर आल्या आहेत. काही प्रकरणांमध्ये तर ओटीपी शेअर केल्यानंतर काही मिनिटांतच खात्यातील रक्कम काढून घेतली गेली. या घटना केवळ अपवाद नाहीत, तर वाढत्या डिजिटल धोके दर्शवणारी गंभीर चिन्हे आहेत.
प्रश्न असा आहे की, आपण अजूनही का निष्काळजी आहोत?
आजही अनेकजण एकाच पासवर्डचा अनेक ठिकाणी वापर करतात, अनोळखी लिंकवर क्लिक करतात आणि बँकेच्या नावाने आलेल्या कोणत्याही कॉलवर सहज विश्वास ठेवतात. हीच निष्काळजी वृत्ती सायबर गुन्हेगारांसाठी सर्वात मोठी संधी ठरत आहे.
ऑनलाइन सुरक्षित राहण्यासाठी काही मूलभूत उपाय आता पर्याय नसून गरज बनले आहेत. प्रत्येक खात्यासाठी मजबूत आणि वेगळे पासवर्ड वापरणे, दोन-स्तरीय प्रमाणीकरण (Two-Factor Authentication) सक्षम करणे आणि कोणत्याही परिस्थितीत ओटीपी किंवा वैयक्तिक माहिती शेअर न करणे हे अत्यावश्यक आहे.
याशिवाय, मोबाईलमध्ये केवळ अधिकृत अॅप्सच डाउनलोड करणे, वेळोवेळी सॉफ्टवेअर अपडेट ठेवणे आणि सार्वजनिक वाय-फायवर आर्थिक व्यवहार टाळणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
परंतु, केवळ तांत्रिक उपाय पुरेसे नाहीत. सायबर सुरक्षा ही आता सामाजिक जबाबदारी बनली आहे. शाळा, महाविद्यालये आणि स्थानिक संस्था यांनी या विषयावर सक्रियपणे जनजागृती करणे गरजेचे आहे. पालकांनी मुलांना इंटरनेटचा सुरक्षित वापर शिकवणे ही काळाची गरज आहे.
सरकार आणि प्रशासन यांच्याबरोबरच नागरिकांनीही आपली भूमिका ओळखली पाहिजे. “माझ्यासोबत असे होणार नाही” ही मानसिकता बदलण्याची गरज आहे.
डिजिटल सुविधा जितक्या वेगाने वाढत आहेत, तितक्याच वेगाने धोकेही वाढत आहेत. त्यामुळे सुरक्षिततेकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे स्वतःला संकटाकडे ढकलण्यासारखे आहे.
सुरक्षित डिजिटल वर्तन हीच आजच्या काळातील खरी गरज असून, सजग आणि जबाबदार नागरिक बनणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
(गायत्री के. चतुर्वेदी या वीरमाता जिजाबाई तंत्रज्ञान संस्था (व्ही.जे.टी.आय.) मुंबई येथे संगणक अभियांत्रिकी विषयात पीएच.डी. संशोधक आहेत. त्यांचा संशोधन विषय माहिती सुरक्षा आणि क्लाउड सुरक्षा आहे.
त्या सध्या DST WISE Fellowship अंतर्गत पीएच.डी. संशोधन करत आहेत.)