पन्नाशी ओलांडलेला आर. माधवन याही वयात सुदृढ आणि आकर्षक दिसतो. त्याने एका मुलाखतीत सांगितले होते की, 'मी अन्न पितो आणि पाणी चावून खातो!' मजेशीर आहे ना? त्याच्या सांगण्याचा अर्थ असा, की अन्नाचा प्रत्येक घास चावून तो पाण्यासारखा पातळ करतो आणि पाणी पटापट न पिता एक एक घोट चावल्यासारखे आत घेतो. या सवयीलाच माईंडफुल इटिंग म्हणतात. याचा आरोग्यावर नेमका कसा प्रभाव पडतो ते जाणून घेऊ.
आजच्या धावपळीच्या युगात आपण काय खातो यापेक्षा ते कसे खातो, याला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. 'माईंडफुल इटिंग' (Mindful Eating) म्हणजे केवळ पोट भरणे नव्हे, तर अन्नाचा प्रत्येक घास पूर्ण जागरूकतेने खाणे. प्राचीन भारतीय जीवनपद्धती आणि आधुनिक विज्ञान यांचा मेळ घातल्यास माईंडफुल इटिंगचे महत्त्व अधिक स्पष्ट होते.
अन्न हे पूर्णब्रह्म मानणाऱ्या आपल्या संस्कृतीत जेवणाचे काही नियम सांगितले आहेत. आधुनिक वैद्यकशास्त्र आता मान्य करत आहे की, माईंडफुल इटिंगमुळे केवळ पचन सुधारत नाही, तर वजन कमी करण्यास आणि मानसिक शांतता मिळवण्यासही मदत होते.
१. हाताने जेवण्याचे शास्त्रीय फायदे
जेव्हा आपण हाताने जेवतो, तेव्हा आपली पाचही बोटे अन्नाला स्पर्श करतात. हा केवळ अन्नाचा स्पर्श नसून तो शरीराचा अन्नाशी असलेला संवाद आहे.
इंद्रियांचा संगम: अन्नाचे रूप (डोळ्यांनी पाहणे), चव (जिभेने चाखणे), गंध (नाकाने हुंगणे) आणि स्पर्श (बोटांनी जाणवणे) यांमुळे मेंदूला पचनाचे संकेत आधीच मिळतात.
तृप्तीची जाणीव: हाताने जेवताना आपण अन्नाच्या प्रमाणाशी अधिक जोडले जातो, ज्यामुळे पोट भरल्याची जाणीव (Satiety) लवकर होते आणि आपण अतिजेवण (Overeating) टाळतो.
२. खाली बसून, मांडी घालून जेवण्याचे महत्त्व
खाली जमिनीवर सुखासनात (मांडी घालून) बसून जेवणे हे पचनासाठी सर्वोत्तम मानले जाते.
रक्ताभिसरण: या स्थितीत बसल्यामुळे रक्ताचा प्रवाह पाय आणि हातांकडे कमी होऊन पचनसंस्थेकडे अधिक वळतो, ज्यामुळे अन्नाचे पचन वेगाने आणि सुलभ होते.
मज्जासंस्थेला आराम: खाली बसल्यामुळे मन शांत होते, जे उत्तम पचनासाठी अनिवार्य आहे.
३. जेवताना 'मौन' पाळण्याचे फायदे
"जेवताना बोलू नये" हा जुना नियम आरोग्यासाठी खूप मोलाचा आहे.
एकाग्रता: बोलण्यामुळे आपले लक्ष अन्नावरून विचलित होते. मौन पाळल्यामुळे आपण अन्नाचा प्रत्येक घास नीट चावून खातो.
हवेचे सेवन टाळणे: बोलताना आपण अन्नासोबत हवाही गिळतो, ज्यामुळे गॅस किंवा अपचनाचा त्रास होऊ शकतो.
४. स्क्रीन (TV, मोबाईल) पासून दूर राहणे
सिनेमा पाहताना आपण पॉपकॉर्नचा मोठा डबा कधी संपवतो, हे आपल्याला कळतही नाही. याचे कारण म्हणजे आपले लक्ष मनोरंजनाकडे असते, अन्नाकडे नाही.
भुकेचा अंदाज: जेव्हा आपण टीव्ही किंवा मोबाईल बघत जेवतो, तेव्हा मेंदूला 'पोट भरले आहे' हे सिग्नल उशिरा मिळतात.
जागरूकता: अन्नाकडे लक्ष देऊन जेवल्यास शरीर अन्नातील पोषक घटक अधिक चांगल्या प्रकारे शोषून घेते.
५. सावकाश जेवण्याचे फायदे
अन्न नीट चावून खाल्ल्यास लाळेतील पाचक रसे अन्नात मिसळतात.
पचन सुलभ: अर्धे पचन तोंडातच झाल्यामुळे जठरावरील ताण कमी होतो.
वजन नियंत्रण: मेंदूला पोट भरल्याचे कळायला साधारण २० मिनिटे लागतात. सावकाश जेवल्यामुळे आपण कमी कॅलरीजमध्येच तृप्त होतो.
६. कॅलरी डेफिसिट आणि माईंडफुल इटिंग
माईंडफुल इटिंग म्हणजे स्वतःला उपाशी ठेवणे नव्हे, तर शरीराच्या गरजेनुसार कॅलरी डेफिसिट (Calorie Deficit) बॅलेन्स करणे होय.
जेव्हा आपण जागरूकतेने जेवतो, तेव्हा आपल्याला 'खरी भूक' आणि 'भावनिक भूक' (Emotional Hunger) यातील फरक समजतो.
यामुळे शरीराला आवश्यक तेवढ्याच कॅलरीज मिळतात, चयापचय (Metabolism) सुधारते आणि नैसर्गिकरीत्या वजन कमी होण्यास मदत होते.
थोडक्यात काय, तर माईंडफुल इटिंग ही केवळ एक खाण्याची पद्धत नसून तो स्वतःचा स्वतःशी असलेला संवाद आहे. अन्नाचा आदर करत, शांतपणे आणि सजगतेने घेतलेला आहार हेच निरोगी आरोग्याचे गुपित आहे.