उन्हाळ्याच्या दिवसांत येणाऱ्या श्रीराम नवमीला (Ram Navami 2026) प्रभू श्रीरामांना नैवेद्य म्हणून 'पनकम' (Panakam) अर्पण करण्याची जुनी परंपरा आहे. विशेषतः दक्षिण भारतात हे पेय अत्यंत पवित्र मानले जाते. हे केवळ एक पेय नसून उन्हाळ्यातील उष्णतेवर मात करणारे एक उत्कृष्ट 'आयुर्वेदिक टॉनिक' आहे. आज आपण यात केशराचा (Kesar) वापर करून याला एक शाही ट्विस्ट देणार आहोत.
'पनकम' हे नाव संस्कृतमधील 'पानक' या शब्दावरून आले आहे. हे पेय शरीरातील इलेक्ट्रोलाईट्स संतुलित ठेवते आणि पचनशक्ती सुधारते. केशरामुळे याला एक सुंदर रंग आणि सुवास प्राप्त होतो.
आवश्यक साहित्य (Ingredients):
गूळ: १ वाटी (बारीक चिरलेला किंवा पावडर)
थंड पाणी: ४ वाट्या
सुंठ पावडर: १ मोठा चमचा (Dry Ginger Powder)
मिरे पूड: १/२ छोटा चमचा (काळी मिरी)
वेलची पूड: १/४ छोटा चमचा
लिंबाचा रस: १ ते २ लिंबू रस (चवीनुसार)
केसर (Saffron): १०-१२ काड्या (थोड्या कोमट पाण्यात भिजवलेल्या)
तुळशीची पाने: ७-८ (नैवेद्यासाठी अनिवार्य)
मीठ: चिमूटभर (चव वाढवण्यासाठी)
कृती :
१. गुळाचे पाणी तयार करणे: एका मोठ्या भांड्यात ४ वाट्या थंड पाणी घ्या. त्यात १ वाटी गूळ टाकून तो पूर्णपणे विरघळेपर्यंत ढवळा. गूळ विरघळल्यावर हे पाणी गाळणीने गाळून घ्या, जेणेकरून गुळातील कचरा निघून जाईल.
२. मसाले मिसळणे: गाळलेल्या गुळाच्या पाण्यात सुंठ पावडर, मिरे पूड आणि वेलची पूड घालून नीट मिक्स करा. सुंठ आणि मिरे यामुळे या पेयाला एक छान 'कडक' चव येते.
३. लिंबू आणि केसर घालणे: आता यात ताज्या लिंबाचा रस आणि थोडा वेळ भिजवून ठेवलेले केशराचे पाणी घाला. केशरामुळे पेयाला पिवळसर छटा आणि शाही सुगंध मिळेल. चवीसाठी एक चिमूटभर मीठ टाका.
४. नैवेद्य आणि सर्व्हिंग: तयार झालेले पनकम एका तांब्याच्या किंवा पितळेच्या पात्रात काढून घ्या. त्यावर तुळशीची पाने अर्पण करा. प्रभू श्रीरामांना नैवेद्य दाखवल्यानंतर हे पेय सर्वांना प्रसाद म्हणून वाटा.
'पनकम' पिण्याचे फायदे (Health Benefits):
नैसर्गिक थंडावा: गूळ आणि लिंबू शरीराला त्वरित ऊर्जा देतात आणि उष्णतेपासून वाचवतात.
पचन सुधारते: सुंठ आणि मिरे यामुळे पचन संस्था सुरळीत चालते आणि उन्हाळ्यातील अपचनाचा त्रास होत नाही.
घसा दुखीवर उपाय: यात वापरलेले मसाले घशातील इन्फेक्शन दूर करण्यास मदत करतात.