Understanding F&O Expiry : भारतीय शेअर बाजारात गेल्या काही वर्षांत गुंतवणूकदारांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. रोख बाजारासोबतच आता 'डेरिव्हेटिव्ह' म्हणजेच फ्युचर्स अँड ऑप्शन्स मधील व्यवहारही लोकप्रिय होत आहेत. या ट्रेडिंगमध्ये आपण अनेकदा 'वीकली' किंवा 'मंथली' एक्सपायरी हे शब्द ऐकतो. पण या एक्सपायरीचा अर्थ काय आणि त्याचा तुमच्या गुंतवणुकीवर काय परिणाम होतो, हे जाणून घेणे प्रत्येक गुंतवणूकदारासाठी आवश्यक आहे.
'एक्सपायरी' म्हणजे नक्की काय?
- फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स हे असे 'डेरिव्हेटिव्ह' करार आहेत, ज्यांना एक ठराविक मुदत असते.
- मुदत संपण्याची तारीख : ज्या दिवशी या कराराची मुदत संपते, त्याला 'एक्सपायरी डेट' म्हणतात.
- वैधता : एकदा एक्सपायरीची तारीख उलटली की, तो करार अवैध ठरतो. गुंतवणूकदारांना या तारखेपूर्वी आपली 'पोझिशन' बंद करावी लागते किंवा त्या दिवशी त्याचा सेटलमेंट (हिशोब) होतो.
मंथली ते वीकली : बदलांचा प्रवास
- पूर्वी शेअर बाजारात फक्त 'मंथली एक्सपायरी' असायची. प्रत्येक महिन्याच्या शेवटच्या गुरुवारी सर्व एफअँडओ कॉन्ट्रॅक्ट्स संपायचे. यामुळे गुंतवणूकदारांना दीर्घकालीन रणनीती आखणे सोपे जात असे.
- वाढती उलाढाल आणि गुंतवणूकदारांची मागणी लक्षात घेऊन २०१६ मध्ये एनएसईने 'बँक निफ्टी'ची 'वीकली एक्सपायरी' सुरू केली. त्यानंतर निफ्टी आणि इतर प्रमुख शेअर्समध्येही ही सुविधा आली.
- नवा नियम : अलीकडेच एका मोठ्या बदलानुसार, एनएसईने काही एफअँडओ कॉन्ट्रॅक्ट्सची एक्सपायरी गुरुवारऐवजी मंगळवारी केली आहे.
वीकली विरुद्ध मंथली : काय आहे फरक?
| वैशिष्ट्ये | वीकली एक्सपायरी | मंथली एक्सपायरी |
| कालावधी | सात दिवसांचा छोटा कालावधी. | एक महिन्याचा दीर्घ कालावधी. |
| अस्थिरता | अत्यंत जास्त; जलद हालचाली होतात. | तुलनेने स्थिर आणि संयमित. |
| कोणासाठी योग्य? | शॉर्ट-टर्म ट्रेडर्स आणि झटपट नफा कमावणाऱ्यांसाठी. | दीर्घकालीन रणनीती आणि पोझिशनल ट्रेडर्ससाठी |
| जोखीम | वेळ कमी असल्याने जोखीम जास्त असते. | बाजार समजून घेण्यास पुरेसा वेळ मिळतो. |
तज्ज्ञांचा सल्ला आणि हेजिंगचे महत्त्व
बाजार तज्ज्ञांच्या मते, एक्सपायरीच्या दिवशी बाजार खूप अस्थिर असतो. मोठे संस्थात्मक गुंतवणूकदार आपल्या पोर्टफोलिओचे संरक्षण करण्यासाठी 'हेजिंग' म्हणून या करारांचा वापर करतात.
किरकोळ गुंतवणूकदारांसाठी टीप
"एफअँडओ ट्रेडिंग हे 'हाय रिस्क-हाय रिवॉर्ड' गेमसारखे आहे. एक्सपायरीच्या दिवशी बाजार कोणत्याही दिशेला वेगाने फिरू शकतो. त्यामुळे योग्य ज्ञान आणि जोखीम व्यवस्थापनाशिवाय अशा व्यवहारांत पडणे टाळावे. नवीन गुंतवणूकदारांनी प्रथम एक्सपायरीची तांत्रिक बाजू समजून घेऊनच मर्यादित भांडवलासह सुरुवात करावी," असा सल्ला तज्ज्ञांनी दिला आहे.