एखादा माणूस खोटं बोलतोय की खरं? तुम्हालाही असा प्रश्न पडतोच ना? नातेसंबंध असोत, कामाच्या ठिकाणी संवाद असो किंवा दैनंदिन आयुष्यातील व्यवहार, सत्य आणि असत्य यामधील फरक ओळखणं नेहमीच सोपं नसतं. (Spot Lies in 5 Minutes – Simple tricks to tell if someone is lying or bluffing)एखादा माणूस आपल्याशी खरं बोलतो की खोट हे तसं पूर्ण ओळखणं कठीणचं मात्र एखादा व्यक्ती खोटं बोलत असताना काही कृती करतो ज्या अगदी सामान्य आहेत. त्या ओळखायला जमल्या तर खोटं पकडणं सोपं जाईल.
सर्वप्रथम, लोक खोटं का बोलतात हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. प्रत्येक वेळी खोटं बोलण्यामागे वाईट हेतू असतोच असं नाही. काही वेळा शिक्षा टाळण्यासाठी, स्वतःची चूक लपवण्यासाठी किंवा एखाद्याला दुखावू नये म्हणून लोक खोटं बोलतात. खास म्हणजे लहान मुलं. काही जण स्वतःची प्रतिमा चांगली दिसावी म्हणून गोष्टी रंगवून सांगतात, तर काहींना खोटं बोलण्याची सवयच असते. म्हणजेच खोटं बोलण्यामागे भीती, असुरक्षितता, स्वार्थ किंवा परिस्थितीजन्य दबाव ही कारणं असू शकतात. जेव्हा एखादा माणूस खोटं बोलतो, तेव्हा त्याच्या वागण्यात काही सूक्ष्म बदल दिसून येतात. सर्वात सामान्य गोष्ट म्हणजे डोळ्यांचा संपर्क. खोटं बोलताना काही लोक समोरच्या व्यक्तीकडे डोळ्यात डोळे घालून बोलणं टाळतात, तर काही जण उलट खूपच जास्त वेळ नजर भिडवून ठेवतात, हे दोन्ही टोकाचे प्रकार संशयास्पद ठरु शकतात.
तसंच, बोलण्याच्या शैलीतही फरक जाणवतो. खोटं बोलताना व्यक्ती थोडं थांबून-थांबून बोलते, वाक्य रचताना अडखळते किंवा अनावश्यक तपशील देऊ लागते. काही वेळा साध्या प्रश्नालाही जास्त मोठं आणि गुंतागुंतीचं उत्तर दिलं जातं. आवाजात बदल, टोनमध्ये अस्थिरता किंवा अचानक वेगाने बोलायला लागणं हे ही संकेत असू शकतात. बोलताना सारखा आवंढा गिळणे अशी लक्षणे दिसतात. व्यक्ती रोजच्या परिचयाचा असेल तर हे बदल समजणं सोपं जातं.
हावभावांकडे लक्ष दिलं तर आणखी स्पष्ट संकेत मिळू शकतात. खोटं बोलणारी व्यक्ती नकळत चेहऱ्याला हात लावते, नाक चोळते, ओठ चावते किंवा मान खाजवते. काही जण वारंवार पापण्या लवतात किंवा नजर चुकवतात. शरीराची हालचालही अस्वस्थ दिसते, उदा. हाताची घालमेल, बसल्या जागी हालचाल, पाय हलवणं इत्यादी. याशिवाय, खोटं बोलताना शब्द आणि हावभाव यांच्यात विसंगती दिसू शकते. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती "मी ठीक आहे" असं म्हणत असली तरी तिचा चेहरा, आवाज किंवा शरीरभाषा काहीतरी वेगळंच सांगत असते. ही विसंगती खूप महत्त्वाची खूण ठरते.
मात्र प्रत्येक वेळी विचित्र वागणारी व्यक्ती खोटंच बोलतेय असं नाही, काही लोक स्वभावानेच लाजाळू असतात, काही जण तणावाखाली असताना अशाच प्रकारे वागतात. त्यामुळे एखाद्या एका लक्षणावरुन निष्कर्ष काढणं नेहमीच योग्य नाही. परिस्थिती, व्यक्तीचा स्वभाव आणि संपूर्ण वागणूक यांचा एकत्र विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. खोटं ओळखणं ही एक कला आहे जी निरीक्षण, अनुभव आणि समज यावर अवलंबून असते. लोक का खोटं बोलतात हे समजून घेतल्यास आपण त्यांच्याकडे अधिक संवेदनशीलतेने पाहू शकतो. आणि हावभाव, बोलण्याची पद्धत व वागणूक यातील सूक्ष्म बदल ओळखले तर सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखणं थोडं अधिक सोपं होतं.