दोडका हे भाजीपाला शेतीतील एक महत्त्वाचे पीक मानले जाते. या पिकाला बाजारात चांगली मागणी आहे आणि ते कमी कालावधीत भरपूर आर्थिक फायदा मिळवून देण्यारे पीक म्हणून देखील प्रचलित आहे. यामध्ये भरपूर खनिजे आणि पोषणतत्त्वे असतात, ज्यामुळे त्याला आरोग्यदायी खाद्यपदार्थ म्हणून महत्त्व प्राप्त आहे.
जमीन व हवामान : दोडका पिकाची वाढ साठी मोकळी, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी व हलकी ते मध्यम जमीन आदर्श ठरते. तसेच, सेंद्रिय खतांचा पुरवठा नियमितपणे होणारी जमीन देखील या पिकाच्या वाढीस उपयुक्त आहे.
या पिकाला उष्ण व दमट हवामानाची आवश्यकता असते, ज्यामुळे २५ ते ३० अंश से.मी. तापमानाचा पातळी हे त्याच्या वाढीसाठी आदर्श मानले जाते. यामुळे या पिकाची लागवड विशेषतः महाराष्ट्र, कर्नाटका आणि गुजरातसारख्या राज्यांत चांगली होऊ शकते.
पूर्वमशागत : लागवडीसाठी जमीन तयार करण्यासाठी प्रथम नांगरणी करून तिचे भुईसमान सुगम करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर कुळवणी करून काडीकचरा वेचला जातो, जेणेकरून त्यातील अवशिष्ट पदार्थ काढून टाकता येतात. आठवी उभी नांगरणी केल्यानंतर ढेकळे फोडून वखरणी करणे आवश्यक आहे. यासाठी हेक्टरी ३० ते ४० गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत वापरणे महत्त्वाचे आहे.
लागवडीची वेळ व पद्धत : दोडका पिकाची लागवड मुख्यतः खरीप हंगामात (मे ते जून) व उन्हाळी हंगामात (जानेवारी ते फेब्रुवारी) केली जाते. लागवडीसाठी १.५ ते २ x १ ते १.५ मीटर अंतरावर पाट काढून लहान आळ्यामध्ये बी टाकावे. प्रत्येक आळ्यात तीन बिया टाकून त्यात दोन निरोगी रोपे ठेवावीत. हेक्टरी ४ ते ५ किलो बियाण्यांची आवश्यकता असते.
सुधारित जाती : दोडका पिकाच्या लागवडीसाठी सुधारित जातींचा वापर केल्यास उत्पादनामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वाढ होऊ शकते. काही प्रमुख सुधारित जाती म्हणजे पुसा नसदार, सी ओ-१, फुले सुचिता आणि कोकण हरिता. या जाती जास्त उत्पादन देतात आणि रोग प्रतिकारशक्ती देखील उत्तम असते.
खत व्यवस्थापन : लागवडीच्या वेळी शेतात १५ टन शेणखत, २५ किलो नत्र, २५ किलो स्फुरद आणि २५ किलो पालाश द्यावेत. दोन महिन्यांनी २५ किलो नत्र पुन्हा द्यावे. प्रत्येक आळ्यात दीड ते दोन किलो शेणखत द्यावे, जेणेकरून मुळांचे योग्य पोषण होईल.
पाणी व्यवस्थापन : दोडका पिकाला पाणी नियमितपणे देणे आवश्यक आहे. उन्हाळ्यात दर ६ ते ८ दिवसांनी पाणी द्यावे. खरीप हंगामात पिकाच्या आवश्यकता आणि जमिनीच्या परिस्थितीनुसार पाणी व्यवस्थापन केले पाहिजे.
वेलींना आधार : दोडक्याच्या वेलांना चांगला आधार देणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वेल मांडवावर चढविण्यासाठी बांबूच्या शिऱ्या किंवा नायलॉन दोरी वापरणे उचित आहे. साधारणपणे मांडवाची उंची २ मीटर ठेवावी.
आंतरमशागत : दोडका लागवडीला दोन आठवड्यांनी विरळणी केली पाहिजे. प्रत्येक आळ्यात दोन रोपे ठेवून चांगल्या प्रकारे निंदा व स्वच्छता करणे आवश्यक आहे. पीक निरोगी ठेवण्यासाठी २ ते ३ निंदन घेतले जातात.
पिकाचा कालावधी : दोडका पिकाची काढणी साधारणतः ११० ते १२० दिवसांत होऊ शकते.
काढणी व उत्पादन : दोडका पिकाच्या काढणीचा प्रारंभ फळे कोवळी असताना करावा. प्रत्येक फळाची काढणी त्याच्या आकारानुसार आणि योग्य पिकवलेल्या स्थितीत केली पाहिजे. ४५ ते ६० दिवसांनी फळे काढणीस तयार होतात. हेक्टरी १०० ते १५० क्विंटल उत्पादन मिळू शकते, ज्यामुळे शेतकऱ्याला चांगला आर्थिक फायदा होतो.
कीड व रोग व्यवस्थापन
दोडका पिकावर मुख्यतः फुलकिडे, मावा, तुडतुडे या किडींचा तसेच भुरी व करपा या रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. यासाठी योग्य कीड व रोग नियंत्रण उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. फुलकिडे आणि माव्यामुळे होणारे नुकसान नियंत्रित करण्यासाठी कीटकनाशकांचा वापर आणि जैविक नियंत्रण पद्धती वापरल्या जातात.