नागपूर :महाराष्ट्राच्या मातीला संघर्षाचा आणि स्वावलंबनाचा एक अलौकिक वारसा आहे. पण या मातीतील ग्रामीण स्त्री, जी वर्षानुवर्षे केवळ घराच्या चौकटीत आणि शेतीच्या कष्टप्रद कामात व्यग्र होती, आज तीच स्त्री जागतिक बाजारपेठेच्या पटलावर आपला स्वतंत्र आणि तेजस्वी ठसा उमटवत आहे. हे परिवर्तन सहजासहजी घडलेले नाही.
या मूक क्रांतीच्या मागे आहे ‘उमेद’ म्हणजेच महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान. ज्या अभियानाने केवळ गावपातळीवर बचत गट स्थापन केले नाहीत, तर त्या बचत गटांना आधुनिक उद्योजकतेचे बळकट पंख दिले आहेत. आज महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात घुमणारा हा यशाचा हुंकार म्हणजे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे बदललेले ‘स्मार्ट’ रूप आहे. हे रूप केवळ आर्थिक समृद्धीचे नाही, तर ते ग्रामीण स्त्रीच्या आत्मसन्मानाचे आणि तिच्या कर्तृत्वाचे एक नवे क्षितीज आहे.
कोणत्याही प्रगतीचे मोजमाप हे आकडेवारीशिवाय अपूर्ण असते. महाराष्ट्रात ‘उमेद’च्या माध्यमातून झालेली क्रांती ही केवळ कागदावरची नसून, ती वास्तवात धगधगती प्रेरणा बनून उभी राहिली आहे. आज महाराष्ट्रातील ३४ जिल्ह्यांच्या ३५१ तालुक्यांमध्ये हे अभियान पूर्ण क्षमतेने विस्तारले आहे. राज्यात आज साधारणपणे ६ लाखांहून अधिक स्वयंसहाय्यता गट अत्यंत सक्रियपणे कार्यरत असून, त्या माध्यमातून ७० लाखांहून अधिक ग्रामीण महिला एका सूत्रात संघटित झाल्या आहेत.
बँकांच्या माध्यमातून मिळालेले कर्ज, फिरता निधी आणि समुदाय गुंतवणूक निधी यांच्या अचूक नियोजनामुळे आज ग्रामीण भागात हजारो कोटींची उलाढाल होत आहे. केवळ 'बचत' हा संकुचित उद्देश न ठेवता, प्रत्येक महिलेचे उत्पन्न वर्षाकाठी किमान १ लाख रुपये व्हावे, या ‘लखपती दीदी’ संकल्पनेला महाराष्ट्रात कमालीची गती मिळाली आहे. आतापर्यंत लाखो महिलांनी हा प्रतिष्ठेचा टप्पा यशस्वीपणे पार केला असून, त्या खऱ्या अर्थाने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य कणा बनल्या आहेत.
जिल्हास्तरापासून ‘महालक्ष्मी सरस’पर्यंत
या गौरवशाली अभियानाची खरी सुरुवात जिल्हास्तरीय सरस प्रदर्शनांपासून झाली. स्थानिक स्तरावर महिलांच्या घरगुती उत्पादनांना हक्काची बाजारपेठ मिळावी, हा त्यामागील मूळ हेतू होता. मात्र, या प्रदर्शनांची सातत्याने सुधारत गेलेली गुणवत्ता आणि शहरी ग्राहकांचा मिळालेला भरघोस प्रतिसाद इतका उत्तुंग राहिला की, ही जिल्हास्तरीय प्रदर्शने आता राज्याचा ‘प्रीमियम ब्रँड’ बनली आहेत.
संत्रानगरी नागपूरचे प्रदर्शन असो वा कोल्हापूरच्या अंबाबाईच्या आशीर्वादाने सजलेला ‘महालक्ष्मी’ परिसर, प्रत्येक प्रदर्शनाने उलाढालीचे आणि गर्दीचे नवे विक्रम प्रस्थापित केले आहेत. नुकत्याच नागपूर येथे पार पडलेल्या प्रदर्शनाने जी विक्रमी कोटींची उलाढाल केली, त्याने हे निर्विवादपणे सिद्ध केले की, ग्रामीण उत्पादनांची 'शुद्धता' आणि शहरी ग्राहकांची मागणी यांचा एक सुवर्णमध्य आता गाठला गेला आहे. नागपूरच्या या ऐतिहासिक यशानंतर आता हीच ‘उमेद’ ऊर्जा राज्याची राजधानी मुंबईत, वाशीच्या सिडको एक्झिबिशन सेंटरमध्ये धडकण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज झाली आहे.
नीलेश सागर यांचे ‘व्हिजनरी’ नेतृत्व आणि प्रशासकीय योगदान
कोणत्याही मोठ्या सामाजिक आणि आर्थिक मोहिमेला एका ध्येयवेड्या आणि दूरदृष्टी असलेल्या नेतृत्वाची गरज असते. ‘उमेद’च्या सध्याच्या यशस्वी प्रवासात मुख्य कार्यकारी अधिकारी नीलेश सागर यांचे योगदान अत्यंत दिशादर्शक ठरले आहे. केवळ एक प्रशासकीय प्रमुख म्हणून कार्यभार न सांभाळता, त्यांनी या संपूर्ण अभियानाला एक ‘कॉर्पोरेट’ आणि ‘स्मार्ट’ शिस्तबद्ध स्वरूप दिले आहे. ग्रामीण भागातील उत्पादने केवळ ‘गावठी’ प्रतिमेत अडकून राहू नयेत, तर त्यांना जागतिक दर्जाचे आकर्षक पॅकेजिंग आणि ब्रँडिंग मिळावे, यासाठी त्यांनी विशेष तंत्रशुद्ध प्रयत्न केले.
डिजिटल साक्षरतेवर त्यांचा असलेला भर आणि ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्मशी ग्रामीण महिलांना जोडण्याचे त्यांचे स्वप्न आज प्रत्यक्षात उतरताना दिसत आहे. केवळ प्रदर्शने भरवणे हे त्यांचे उद्दिष्ट नसून, या महिलांना वर्षभर शाश्वत बाजारपेठ कशी उपलब्ध करून देता येईल, यासाठी 'मार्केट लिंकेज'ची साखळी त्यांनी अधिक बळकट केली आहे. नागपूरच्या प्रदर्शनाचे अभूतपूर्व नियोजन आणि आता मुंबईत होणारे त्याचे भव्य स्वरूप हे त्यांच्या कल्पक प्रशासकीय कौशल्याचा एक उत्तम नमुना आहे.
खाद्यापासून ते हस्तकलेपर्यंत
‘महालक्ष्मी सरस’ हे केवळ मालाची विक्री करण्याचे ठिकाण नाही, तर ते अखंड महाराष्ट्राच्या समृद्ध संस्कृतीचे दर्शन घडवणारे एक जिवंत आणि चालते-बोलते संग्रहालय आहे. येथील ७० हून अधिक स्टॉल्सवर उलगडणारी खाद्यसंस्कृती हा खऱ्या अर्थाने चवींचा महाकुंभ असतो. कोकणची सोलकढी, खानदेशातील वांग्याचे भरीत, विदर्भाचे झणझणीत सावजी मटण आणि मराठवाड्याची सुप्रसिद्ध शेंगदाणा चटणी...हे सर्व चवींचे नमुने एकाच छताखाली अनुभवायला मिळतात.
येथील प्रत्येक पदार्थ हा केवळ अन्न नसून, तो एका ग्रामीण कुटुंबाचा उदरनिर्वाह आणि एका सुगरणीचे पिढ्यानपिढ्यांचे जतन केलेले कौशल्य असते. त्याचप्रमाणे, हातमागावर विणलेल्या पैठण्या, इचलकरंजीचे सुती कापड, वारली पेंटिंग, बंजारा भरतकाम आणि लाकडी खेळणी ही उत्पादने आज 'प्रीमियम' श्रेणीत आपली जागा निर्माण करत आहेत.
तंत्रज्ञानाच्या जोरावर ग्रामीण महिलांची भरारी
आजची ग्रामीण महिला केवळ शेती किंवा पशुपालनापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती आता तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने ‘स्मार्ट उद्योजिका’ बनली आहे. ‘नमो ड्रोन दीदी’च्या माध्यमातून ती ड्रोन चालवून शेतीला आधुनिकतेची जोड देत आहे, तर बँकिंग सखीच्या रूपाने ती गावातच आर्थिक व्यवहार हाताळत आहे.
महालक्ष्मी सरस प्रदर्शनात यंदा वापरले जाणारे अनामॉर्फिक वॉल्स, एआर फोटोग्राफी आणि इन्फोग्राफिक वॉल्स ही तंत्रज्ञानाची आधुनिक साधने ग्रामीण स्त्रीच्या बदलत्या प्रतिमेचे जिवंत प्रतीक आहेत. हे तंत्रज्ञान तिला जागतिक बाजारपेठेतील स्पर्धेत सन्मानाने टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक ठरत आहे.
उपराजधानी ते राजधानी... स्वप्नांचा नवा आणि भव्य प्रवास
नागपुरात झालेल्या प्रदर्शनाने ग्रामीण महिलांना जो अफाट आत्मविश्वास दिला आहे, तो आता मुंबईच्या कॉर्पोरेट जगाला भुरळ घालण्यासाठी सज्ज झाला आहे. वाशीच्या सिडको केंद्रात होणारे हे प्रदर्शन म्हणजे ग्रामीण महिलांच्या आर्थिक विजयाची दुसरी पायरी आहे. मुंबईची प्रचंड धावपळ आणि ग्रामीण भागातील शांत, समृद्ध संस्कृती यांचा हा मिलाफ मुंबईकरांना एक अत्यंत वेगळा आणि विलोभनीय अनुभव देऊन जाईल. ज्याप्रमाणे नागपुरात कोटींची उलाढाल झाली आणि खवय्यांनी गर्दीचे सर्व विक्रम मोडले, तसाच किंबहुना त्याहून मोठा विक्रम मुंबईतही प्रस्थापित होईल, असे सकारात्मक संकेत सध्या मिळत आहेत.
घराघरातील महालक्ष्मी आणि उमेदची भरारी
नावातच ‘महालक्ष्मी’ असल्याने हे प्रदर्शन केवळ आर्थिक व्यवहारांचे केंद्र राहत नाही, तर ते लक्ष्मीच्या पावलांनी ग्रामीण घराघरांत येणाऱ्या समृद्धीचे स्वागत करते. ग्रामीण भागातील प्रत्येक कष्टकरी स्त्रीच्या मनात आज एक नवी ‘उमेद’ जागी झाली आहे. ही उमेद केवळ पैशापुरती मर्यादित नसून, ती स्वावलंबनाची आणि सामाजिक सन्मानाची आहे.
जेव्हा एखादी ग्रामीण महिला आपल्या कष्टाने तयार केलेल्या मालाची किंमत स्वतः आत्मविश्वासाने ठरवते आणि मोठ्या शहरात येऊन बिनदिक्कत व्यवहार करते, तेव्हा खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राचा ग्रामीण भाग 'स्मार्ट' झाल्याचे सिद्ध होते. नीलेश सागर यांच्या मार्गदर्शनाखाली सुरू असलेला हा गौरवशाली प्रवास आता अविरत सुरू राहणार आहे. या प्रदर्शनाच्या निमित्ताने होणारी ही प्रचंड उलाढाल म्हणजे महाराष्ट्राच्या भविष्यातील सोनेरी आर्थिक युगाची एक सुखद नांदी आहे. चला तर मग, या ‘महालक्ष्मी’च्या स्वागतासाठी आणि ग्रामीण संस्कृतीच्या या महाकुंभात सहभागी होऊन आपल्या मातीचा अभिमान बाळगूया!
आकड्यांच्या नजरेतून ‘उमेद’ची यशस्वी भरारी
महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचलेल्या ‘उमेद’ अभियानाने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे चित्र पूर्णपणे बदलून टाकले आहे. सध्या राज्यात ६ लाखांहून अधिक स्वयंसहाय्यता गट अत्यंत सक्रियपणे कार्यरत आहेत, ज्यातून सुमारे ७० लाखांहून अधिक महिला संघटित झाल्या आहेत. बँकांच्या माध्यमातून देण्यात येणारे कोट्यवधींचे कर्ज आणि शासनाचा फिरता निधी यांच्या अचूक गुंतवणुकीमुळे आज ग्रामीण भागातील महिला ‘लखपती दीदी’ बनण्याच्या मार्गावर आहेत. नागपूरमधील नुकत्याच झालेल्या सरस प्रदर्शनाने कोटींची उलाढाल करून शहरी आणि ग्रामीण बाजारपेठेतील दरी पूर्णपणे मिटवून टाकली आहे.
‘स्मार्ट’ तंत्रज्ञान आणि ग्रामीण कलाकुसरीचा अनोखा संगम
यंदाच्या महालक्ष्मी सरस प्रदर्शनाचे मुख्य आकर्षण म्हणजे ग्रामीण कलेला मिळालेली आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड. प्रदर्शनात अनामॉर्फिक वॉल (Anamorphic Wall) आणि एआर (Augmented Reality) फोटोग्राफी सारख्या जागतिक दर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत. या आधुनिकतेमुळे मुंबईच्या कॉर्पोरेट जगताला ग्रामीण उत्पादने अधिक प्रभावीपणे आकर्षित करत आहेत. केवळ अन्नपदार्थच नव्हे, तर हातमागावरील कापड, सेंद्रिय मसाले आणि लाकडी हस्तकला या उत्पादनांना ‘स्मार्ट ब्रँडिंग’ मिळाल्यामुळे त्यांना जागतिक बाजारपेठेत मोठी मागणी निर्माण झाली आहे.