Soil Fertility : राज्यात शेतीत रासायनिक खतांचा वाढता वापर आता गंभीर चिंता निर्माण करत आहे.अधिक उत्पादनाच्या हव्यासापोटी जमिनीवर होत असलेल्या रसायनांच्या अतिरेकामुळे केवळ मातीची सुपीकता घटत नाही, तर मानवी आरोग्यावरही त्याचे घातक परिणाम दिसू लागले आहेत. कृषी आयुक्तालय यांनी याबाबत चिंता व्यक्त केली आहे.(Soil Fertility)
खतांचा वापर झपाट्याने वाढला
आकडेवारीनुसार:
२०२२-२३ : प्रतिहेक्टर १०५ किलो खत वापर
२०२५-२६ : प्रतिहेक्टर १४१-१४५ किलो खत वापर
म्हणजेच अवघ्या चार वर्षांत खतांच्या वापरात मोठी वाढ झाली आहे. यवतमाळ सारख्या कापूस उत्पादक जिल्ह्यांत ही वाढ अधिक चिंताजनक आहे.
जमिनीचा पोत बिघडतोय
अतिवापरामुळे माती आम्लधर्मीय होत आहे
उपयुक्त सूक्ष्मजीव नष्ट होत आहेत
जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी होत आहे
जमिनीचा ‘कस’ (fertility) हळूहळू संपत चालला आहे
यामुळे भविष्यात जमीन नापीक होण्याचा धोका वाढत आहे.
पिकांची फेरपालट नाही – धोका वाढला
सतत एकाच पिकावर (विशेषतः कापूस, सोयाबीन) भर दिल्यामुळे जमिनीत पोषक तत्त्वांचे असंतुलन निर्माण झाले
सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता वाढली
खतांवर अवलंबित्व वाढले
तज्ज्ञांच्या मते, पिकांची फेरपालट (Crop Rotation) न झाल्याने परिस्थिती अधिक बिकट होत आहे.
अन्नातून विषारी घटक शरीरात
रासायनिक खतांतील अवशेष थेट अन्नातून शरीरात जात आहेत
त्यामुळे कॅन्सर, किडनीचे आजार, पचनाचे विकार वाढत आहेत
संसर्गजन्य रोगांचे प्रमाणही वाढत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत
अन्नाचा दर्जा खालावत असून, पोषक घटकांऐवजी रसायनांचे प्रमाण वाढत आहे.
पर्यावरणावरही परिणाम
अतिरिक्त खते पावसासोबत वाहून जाऊन भूजल प्रदूषण वाढवत आहेत
हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन वाढत आहे
पर्यावरणीय समतोल बिघडत आहे
तज्ज्ञांनी सुचवले उपाय
* माती परीक्षण (Soil Testing) अनिवार्य करा
* सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवा (शेणखत, कंपोस्ट)
* हिरवळीची खते आणि गांडूळखत वापरा
* जैविक खते (रायझोबियम, अझोटोबॅक्टर) वापरा
पिकांची फेरपालट करा
अधिक उत्पादनासाठी रासायनिक खतांचा अतिरेक करताना शेतकऱ्यांनी सावध राहणे गरजेचे आहे.
जमिनीची सुपीकता नष्ट होईल
अन्नाची गुणवत्ता खालावेल
मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होतील
संतुलित खत वापर आणि सेंद्रिय शेती हाच पुढील काळातील सुरक्षित मार्ग आहे.
सेंद्रिय आणि जैविक खते हाच शाश्वत शेतीचा आधार आहे. रासायनिक खतांच्या अनिर्बंध वापराने जमिनीची सुपीकता कमी होते.- प्रा. उदय देशमुख, कृषी तज्ज्ञ
शेतकऱ्यांनी रासायनिक खतांचा संतुलित वापर करायला हवा. रासायनिक खतांच्या वारेमाप वापराने जमिनीचा पोत खराब होतो.- वरुण देशमुख, उपसंचालक (कृषी), अमरावती
माती परीक्षण करूनच खताचा वापर करणे आवश्यक आहे. सेंद्रिय खत आणि हिरवळीचे खत, गांडूळखत वापरले तर जमिनीचा पोत सुधारण्यास मदत होईल.- मनोज ढगे, कृषी अधीक्षक, यवतमाळ
हे ही वाचा सविस्तर : Soil Health Card : माती सांगेल शेतीचे गणित; तपासणीमुळे उत्पादन वाढ, खर्च कमी