गोकुळ भवरे
बदलत्या काळानुसार शेतीची पद्धत झपाट्याने बदलत आहे. कधी काळी खरिपातील तूर कापणीनंतर तयार होणाऱ्या 'तुराट्या' पासून उभारले जाणारे मांडव हे ग्रामीण जीवनाचे अविभाज्य प्रतीक होते. (Mandav Sankruti)
मात्र, आता मळणी यंत्राच्या वाढत्या वापरामुळे तुराट्यांचे अस्तित्व जवळपास संपुष्टात आले असून, त्याऐवजी थेट कुटार तयार होत आहे. परिणामी, किनवट परिसरातील पारंपरिक मांडव संस्कृती इतिहासजमा होताना दिसत आहे.(Mandav Sankruti)
पारंपरिक खळ्यांपासून यांत्रिकीकरणापर्यंत
पूर्वी तूर कापणीनंतर शेतकरी पीक शेतात किंवा घरासमोर वाळत घालत असत. त्यानंतर मजुरांच्या मदतीने काठ्यांनी तूर ठोकून खळे करून धान्य वेगळे केले जाई. या प्रक्रियेत तुरीच्या शेंगांचे ‘कुटार’ आणि लांब, मजबूत ‘तुराट्या’ असे दोन वेगळे भाग मिळत.
या तुराट्यांचा उपयोग केवळ इंधनासाठी नव्हे, तर उन्हाळ्यात सावलीसाठी मांडव छप्परण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर केला जात असे.
मांडव : उन्हाळ्यातील हक्काची सावली
उन्हाळ्याच्या कडक झळांपासून बचाव करण्यासाठी शेतकरी घरासमोर किंवा शेतात मोकळ्या जागेत मांडव टाकत. बैलांसाठी, सालगड्यांसाठी आणि स्वतःच्या विश्रांतीसाठी हे मांडव अत्यंत उपयुक्त ठरत.
तुराट्यांचे जाड थर टाकल्यामुळे मांडवाखाली गारवा टिकून राहायचा. पहाटे मशागतीची कामे उरकून दुपारी याच सावलीत विश्रांती घेतली जात असे. ग्रामीण जीवनातील साधेपणा, परस्पर सहकार्य आणि निसर्गाशी नाते जपणारी ही एक संस्कृतीच होती.
काय बदलले?
मजुरांची कमतरता
मजूर वेळेवर उपलब्ध न होणे, वाढती मजुरी आणि खर्चाचा ताण यामुळे शेतकरी पारंपरिक खळे पद्धतीपासून दूर गेले.
मळणी यंत्राचा वाढता वापर
मळणी यंत्र (Thresher) वापरामुळे तूर थेट यंत्रात टाकली जाते. त्यामुळे तुराट्या वेगळ्या निघत नाहीत; थेट कुटार तयार होते.
साहित्यच उरले नाही
तुराट्या उपलब्ध नसल्याने मांडव टाकण्यासाठी लागणारे प्रमुख साहित्यच नाहीसे झाले आहे. परिणामी शेतात पारंपरिक मांडव दिसेनासे झाले.
सोयीच्या बदल्यात हरवलेली परंपरा
यंत्रामुळे वेळ आणि श्रम वाचतात, उत्पादन प्रक्रिया जलद होते आणि खर्चावर काही प्रमाणात नियंत्रण मिळते. मात्र या सोयीच्या बदल्यात ग्रामीण जीवनातील एक महत्त्वाचा सांस्कृतिक भाग हरवत चालला आहे.
आजच्या पिढीला मांडवाखालील तो गारवा, दुपारची शांत विश्रांती आणि सामूहिक कामाची परंपरा अनुभवायला मिळत नाही. किनवट परिसरात बदलत्या शेती पद्धतींसोबतच 'मांडव संस्कृती'ही लुप्त होत असल्याची खंत ज्येष्ठ शेतकरी व्यक्त करत आहेत.
जतनाची गरज
स्थानिक पातळीवर ग्रामीण परंपरा, शेतीतील जुने प्रयोग आणि सांस्कृतिक वारसा जतन करण्यासाठी प्रयत्न होण्याची गरज आहे. यंत्रयुगाचा स्वीकार करतानाच पारंपरिक ज्ञान आणि जीवनपद्धती यांचे महत्त्व पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक ठरते.
यंत्राने काम सोपे केले, पण निसर्गाच्या सानिध्यात जगण्याची जी ओळख होती, ती मात्र हळूहळू विरत चालली आहे.