Join us

कुक्कुटपक्ष्यांची 'अशी' घ्या काळजी; उन्हाळ्यात सुद्धा राहील उत्पन्नाची हमी

By ऑनलाइन लोकमत | Updated: April 21, 2025 11:27 IST

Summer Management In Poultry Farming : उन्हाळ्यामध्ये वाढणारे तापमान कुक्कुटपक्षांच्या आरोग्यासाठी आणि उत्पादकतेसाठी एक मोठे आव्हान असते. कोंबड्यांना घाम येत नसल्यामुळे, त्यांच्या शरीरातील उष्णता बाहेर काढण्यासाठी त्यांची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

उन्हाळ्यामध्ये वाढणारे तापमान कुक्कुटपक्षांच्या आरोग्यासाठी आणि उत्पादकतेसाठी एक मोठे आव्हान असते. कोंबड्यांना घाम येत नसल्यामुळे, त्यांच्या शरीरातील उष्णता बाहेर काढण्यासाठी त्यांची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

योग्य उष्णता व्यवस्थापनामुळे पक्षांचा उष्णतेचा त्रास कमी होतो आणि त्यांची उत्पादकता टिकून राहते. आज याच अनुषंगाने जाणून घेऊया कुक्कुटपालनात उष्णता व्यवस्थापन कसे करावे याची सविस्तर माहिती.  

उष्णतेचा पक्षांवर होणारा परिणाम

• तणाव आणि अस्वस्थता : जास्त उष्णतेमुळे कोंबड्यांना तणाव येतो, ज्यामुळे त्यांची हालचाल कमी होते आणि ते अस्वस्थ होतात.• खाद्य सेवनात घट : उष्णतेमुळे पक्षांची भूक कमी होते, ज्यामुळे त्यांच्या शरीरातील पोषक तत्वांची कमतरता निर्माण होते.• अंड्यांच्या उत्पादनात घट : जास्त उष्णतेमुळे अंड्यांचे उत्पादन घटते आणि अंड्यांची गुणवत्ताही कमी होते.• रोगप्रतिकारशक्ती कमी : उष्णतेमुळे पक्षांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते, ज्यामुळे त्यांना विविध आजार होण्याची शक्यता वाढते.• मृत्यू : जास्त उष्णता आणि योग्य व्यवस्थापनाचा अभाव यामुळे कोंबड्यांचा मृत्यू देखील होऊ शकतो.

उष्णता व्यवस्थापनासाठीचे काही उपाय १) योग्य शेड व्यवस्थापन

• शेडची रचना हवेशीर असावी.• शेडच्या छतावर पांढरा रंग लावावा, ज्यामुळे सूर्यप्रकाश परावर्तित होईल.• शेडच्या सभोवताली झाडे लावावीत, ज्यामुळे नैसर्गिक सावली मिळेल.• शेडमध्ये पंखे आणि एक्झॉस्ट फॅन लावावेत, ज्यामुळे हवा खेळती राहील.

२) पाण्याची योग्य व्यवस्था

पक्षांना नेहमी स्वच्छ आणि थंड पाणी उपलब्ध ठेवावे.• पाण्याच्या भांड्यांची संख्या वाढवावी, ज्यामुळे सर्व पक्षांना पाणी पिण्यास मिळेल.• पाण्यात इलेक्ट्रोलाईट आणि जीवनसत्त्वे मिसळावीत.

३) योग्य परिपूर्ण आहार व्यवस्थापन

संशोधनातून असे दिसून आले आहे की अधिक तापमानात प्रत्येक १ अंश वाढीसह खाद्य सेवन १.२५% ने कमी होते. शिवाय ३२-३८ अंश सेल्सिअस तापमानात प्रत्येक अंश वाढीसह खाद्य सेवनात जवळजवळ ५% ने घट होते. अर्थात उष्णतेचा प्रभाव वाढल्या ताण येऊ शकतो अशा वेळी चांगल्या दर्जाचे खाद्य देणे हा सर्वोत्तम मार्ग आहे. मात्र त्यासाठी देखील पूढील काही बाबी लक्षात घेणे गरजेचे आहे. 

• सकाळी किंवा संध्याकाळी थंड वेळेत आहार दिला पाहिजे परंतु आहार देण्याच्या वेळेत जास्त अंतर ठेवणे योग्य नाही.•आहारात जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांचे प्रमाण वाढवावे.• पक्ष्यांमधील स्पर्धा कमी करण्यासाठी खाद्याच्या फिडरची संख्या वाढवावी. • उन्हाळ्यात पक्ष्यांना उच्च ऊर्जा देणारा आहार दिला पाहिजे कारण पक्षी श्वास घेताना जास्त ऊर्जा गमावतात.• अन्नातील ऊर्जेला धान्याऐवजी तेलाने पूरक केले पाहिजे कारण कार्बोहायड्रेट्स आणि प्रथिनांच्या तुलनेत चरबीमध्ये उष्णता वाढण्याचे प्रमाण सर्वात कमी असते.• उन्हाळ्यात खाद्याचा वापर कमी होतो. पौष्टिक आणि उत्पादक नुकसान भरून काढण्यासाठी, प्रथिनांचे प्रमाण थेट वाढवण्याऐवजी आहारात १०-१५% जास्त अमीनो आम्ल, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे घालावीत.• उष्ण दमट हवामान खाद्यामध्ये बुरशी/बुरशीच्या वाढीस अनुकूल असल्याने, अँटीफंगलचा सतत वापर करावा.

याशिवाय 'काही' महत्वाचे मुद्दे

• पक्षांना थंड आणि हलका आहार द्यावा.• दुपारच्या वेळी खाद्य देणे टाळावे आणि सकाळ-संध्याकाळ खाद्य द्यावे.• आहारात जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांचे प्रमाण वाढवावे.• शेडचे तापमान कमी ठेवणे: • शेडच्या छतावर आणि जमिनीवर पाणी शिंपडावे.• शेडमध्ये कुलर किंवा एअर कंडिशनर लावावा.• शेडच्या सभोवताली स्प्रिंकलर लावावेत.

पक्षांची 'अशी' काळजी देखील घ्या..

पक्षांना जास्त गर्दीमध्ये ठेवणे टाळावे.• पक्षांना शांत आणि थंड ठिकाणी ठेवावे.पक्षी जास्त हाताळणे टाळावे, ज्यामुळे त्यांना तणाव येऊ शकतो.

डॉ. एफ आर तडवी  विषय विशेषज्ञ, कृषि विज्ञान केंद्र, बदनापूर. डॉ. एम यु तनपुरे  सहाय्यक प्राध्यापक, कृषि महाविद्यालय, बदनापूर. 

हेही वाचा : रेबिज बाधित जनावरांचे दूध सेवन केल्यास रेबिज होतो का? वाचा काय सांगताहेत तज्ञ

टॅग्स :उष्माघातपोल्ट्रीशेतीशेतकरीशेती क्षेत्र