Kutyurodyog- Concept of fashion in France | कूत्यूरोद्योग
कूत्यूरोद्योग

-नीरजा पटवर्धन

पूर्वी दरबारात राजगायक वगैरे असायचे तसे राज-फॅशन डिझायनर्सही असतील ना गं ठकू? म्हणजे उदाहरणार्थ पहिल्या एलिझाबेथ राणीच्या दरबारात किंवा आपल्याकडे म्हणायचं तर पेशव्यांच्या दरबारात?’ मकूचा प्रश्न गंमतीशीर होता. ‘नक्की कुठून उत्तर सुरू करायचे?’ ठकू विचारात पडली. 

पूर्वी कसं व्हायचं, ‘मोठय़ा वाड्यातल्या धाकल्या बाईसाहेबांचा शालू पाहिला ना परवा लग्नात, मला तस्साच हवाय.’ असं सरदारीणबाईंच्या तोंडून यायचा अवकाश, त्यांची खास दासी आपल्या दासीजगतामधल्या ओळखीपाळखी वापरून मोठय़ा वाड्यात नवीन आलेला शालू बनारसच्या कुठल्या मागावरून आला याचा पक्का शोध घ्यायची. आणि सरदारीणबाईंच्या पेटीत अजून एका शालूची भर पडायची. 

युरोपातही हेच घडायचं. आमीर उमरावांच्या पदरी उत्तम प्रकारचं शिंपीकाम, भरतकाम करणारे लोक असायचे. आवडलेल्या नवीन पद्धतीचं शिवणकाम, भरतकाम स्वत:कडंही असावं ही इच्छा तोंडातून निघाली की असेच खास दासी माहिती काढायची आणि हवं ते काम करवून घ्यायची.  

थोड्याफार फरकानं हे असंच घडत शरीर सजवण्याच्या इतिहासाची कथा पुढे जात राहाते; पण कपडे, कापडे, विणकाम, भरतकाम, दागिने घडवण्याची कला या आणि अशा अनेक गोष्टींचा मिळून एक उद्योग, एक जग आहे. त्याच्या मुळाशी जाऊन बघितलं तर मकूच्या प्रश्नाचं उत्तर मिळायची शक्यता आहे. 

युरोपीयन प्रबोधनकाळाच्या अखेरीस बराच काळ युरोपचं राजकीय व आर्थिक सत्ताकेंद्र स्पेन होतं. चौदावा लुई जेव्हा फ्रान्सच्या गादीवर आला तेव्हा कपड्यांच्या फॅशनमध्ये स्पेन अग्रेसर होतं, तर उंची कापडे, महागड्या वस्तू हे युरोपात वेगवेगळ्या ठिकाणांहून फ्रान्समध्ये आणलं जात होतं.  स्पॅनिश फॅशनवर त्यांच्या कॅथॉलिक धर्माचा पगडा असल्यानं त्यात गंभीर आणि सभ्य म्हणले जातील अशा रंगांचा वापर, लक्षात येईल अशा मोठय़ा बदलाला अनुकूल नसणं, दाखवेगिरी नसणं, विविध वस्तू वापरण्याच्या बाबतीत परवानग्या किंवा बंदी या सगळ्या गोष्टी होत्या. 

 

चौदाव्या लुईनं फॅशनचं हे रूप मोडून काढलं.  युरोपातले उच्च खानदानी लोक आणि सत्ताकेंद्र यावर फॅशनच्याद्वारे नियंत्नण ठेवण्याची त्याची योजना होती.  उच्च अभिरूची, चोखंदळ व शानदार राहणीमान, विलासी जीवन या गोष्टींचं केंद्र फ्रान्स असलं पाहिजे. या गोष्टी जगानं फ्रेंचांकडून शिकल्या पाहिजेत आणि फ्रेंचांकडूनच घेतल्याही पाहिजेत अशी त्याची इच्छा होती. उंची आणि महागडी कापडे, कपडे, आभूषणं आणि इतर वस्तू फ्रान्समध्ये बनवल्या जाव्यात हे त्यानं घडवून आणलं.

व्हर्साय येथे त्यानं बांधलेल्या खास गढीमध्ये पाटर्य़ा आणि मेजवान्या झडत. तिथे फॅशन, संगीत, चित्र -शिल्पकला, नृत्य आणि नाट्यकला, पाककला यातल्या उच्चदर्जाच्या कलाकृती अनुभवायला मिळत. तिथे प्रवेश मिळण्यासाठी तुमच्या कपड्यांचा, आभूषणांचा दर्जा फारच वरचा असणं अपेक्षित असे. या ‘वरच्या’ दर्जाचे काही अलिखित नियम होते. ज्या नियमांमध्ये अतिशय महागड्या आणि दुर्मीळ वस्तूंचा समावेश होता. 

या वस्तू फ्रान्समध्येच बनलेल्या असत. तिथे प्रवेश मिळणं हे मानाचं आणि राजाची मर्जी संपादन करण्यासाठी गरजेचं असल्यानं या विलासी वस्तू ही जरूरीची गोष्ट बनली. 

या वस्तूंची लाट पसरत गेली. चौदाव्या लुईनं याच काळात युरोपभर युद्धंही केली. एरव्ही युद्धामुळे देशाची आर्थिक घडी विस्कळीत होते, पण फ्रान्समध्ये बनणा-या उच्च अभिरुचीच्या, चैनीच्या वस्तूंच्या विक्रीनं फ्रान्सचा खजिना भरतच राहिला.

या कालखंडाला बरोक कालखंड म्हणलं जातं.  भडक, उंची फॅशन, खूप जास्त सजावट या सगळ्यासाठी हा कालखंड ओळखला जातो. याच कालखंडात उंची आणि दर्जेदार काम असलेल्या कपड्यांसाठी ओत म्हणजे उच्च आणि ‘कूत्यूर म्हणजे सुबक कारागिरी हे मिळून ‘ओत कूत्यूर’  ही खास संज्ञा रूढ झाली. याचबरोबर या कालखंडात  बदल, नावीन्य या गोष्टी अतिशय महत्त्वाच्या बनल्या. ऋतूप्रमाणे बदलणारी फॅशन ही संकल्पना याच काळात आली. त्या त्या ऋतूला योग्य अशी कापडं आणि वेश यांचे काही नियम बनले. त्या त्या ऋतूप्रमाणेच कापडांचा वापर व्हायला हवा हे बंधनकारक झालं. 

समाजातलं स्थान टिकवायचं असेल तर ही सगळी चैन नसून गरज आहे असा सगळा माहौल होता तो अजून गडद झाला. 

 

साहजिकच फॅशनप्रमाणे राहणी ठेवायची तर फॅशनची माहिती सगळीकडे पोहोचणं गरजेचं झालं. मग लाकडावर चित्र  कोरून आणि रंगवून बनवलेल्या फॅशन प्लेटस अस्तित्वात आल्या. त्या बघून त्या बरहुकूम कपडे बनवून घेणं हा पायंडा पडला. फ्रान्समध्ये बनणार्‍या चैनीच्या वस्तूंचा प्रचार व्हावा म्हणून चौदाव्या लुईनं या फॅशन प्लेटसना आर्थिक पाठबळ दिलं होतं. नवीन फॅशन दाखवणारं चित्न इतकेच या प्लेटसचं स्वरूप नव्हतं. 

प्रत्येक चित्राला एक शीर्षक असे, एखादी ओळ लिहिलेली असे. हा मजकूर गमतीशीर, आकर्षक तर असेच आणि अनेकदा त्यात लैंगिकतेचा सूचक उल्लेख असे, जेणेकरून या फॅशनचा मोह पडावा. याच बरोबरीनं छोट्या लाकडी बाहुल्यांचाही वापर फॅशनचा प्रसार व्हावा म्हणून केला गेला. सर्व बारकाव्यानिशी शिवलेली ड्रेसची छोटी प्रतिकृती या बाहुल्यांवर चढवून त्या बाहुल्या पाठवल्या जाऊ लागल्या. 

यांच्यानंतर साधारण शतकाभरानं सोळाव्या लुईच्या बायकोनं मारी आंत्वानेतनं- तीच ‘भाकरी नाहीतर केक खा’ फेम, तिनं या वातावरणात अजून भर घातली. एकदा घातलेला कपडा परत घालणं हे कमीपणाचं, चुकीचं समजलं गेलं. काहीतरी वेगळं काम, महत्त्वाचा आणि महागडा बदल त्या कपड्यात केल्याशिवाय तोच कपडा परत अंगाला लागेना. फ्रेंच राज्यक्रांतीनं मारी आंत्वानेतचा, फ्रेंच विलासी जीवनाचा शेवट केला; पण ओत कुत्यूर, उच्चदर्जाची कारागिरी, अभिरुची याबाबतीत फ्रेंचांचा वरचष्मा अगदी विसाव्या शतकातही कायम राहिला. 

फ्रेंच राज्यक्रांतीनंतरही पॅरिस हे फॅशनचं मुख्य केंद्र राहिलं. एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात, दर्जेदार शिंपीकामाचं ज्ञान असलेला कुणी एक इंग्लंडहून पॅरिसमध्ये आला. फ्रान्समधल्या एका नावाजलेल्या कापड दुकानात काम करता करता आपल्या फ्रेंच बायकोसाठी तो नव्या आणि वेगळ्या फॅशनचे कपडे बनवू लागला. ते बघून  गि- हाईक चौकशी करू लागले. त्यानंतर 1858 साली त्यानं पॅरिसमध्ये स्वत:च्या कू त्यूर दुकानामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे, रंगांचे गाउन्स बनवून त्याचे ख-याखु-या माणसांच्या अंगावर त्यांचं प्रदर्शन करण्याची सुरुवात केली. 

प्रत्येक गाउन अंगावर घातल्यावर कसा दिसेल, हालचाली करताना कसा दिसेल वगैरे गोष्टींचं प्रात्यक्षिकच सादर होऊ लागलं. ही नवीन कल्पना पॅरिसच्या फॅशन जगतामध्ये प्रचंड लोकप्रिय झाली. अशा रीतीनं फॅशन शो या संकल्पनेचा उगम झाला. ही कल्पना लढवणारा इंग्लंडहून आलेला माणूस म्हणजे चाल्र्स फ्रेडरिक वर्थ. फॅशन जगतामधला हा पहिला फॅशन डिझायनर. आपण केलेली डिझाइन्स कुणी स्वत:च्या नावावर खपवू नये म्हणून बनवलेल्या गाउन्समध्ये स्वत:च्या नावाचं लेबल लावणाराही हा पहिला माणूस. 

वर्थनं आणि त्याच्या मुलांनी 1868 साली पॅरिसमधल्या सर्व कू त्यूर दुकानांची मिळून एक संघटना बनवली.  ‘शॉम्ब्र सॅँदिकाल दे ल कूत्यूर ’हे त्या संघटनेचं नाव. कूत्यूर दुकानांनी बनवलेल्या डिझाइन्सची नक्कल होऊ नये हा या संघटनेचा उद्देश होता. एखादे कूत्यूर दुकान खरोखरीचं कुत्यूर आहे वा नाही याचं प्रमाणीकरण ही संघटना करत असे. या संघटनेनं शिक्कामोर्तब केल्याशिवाय ओत कूत्यूरचं स्पेशल लेबल लावायला परवानगी नसे. 

तसेच प्रताधिकार, नक्कल वगैरे गोष्टींच्या बाबतीतही ही संघटना कुत्यूर दुकानांचे अधिकार जपत असे. संघटनेचं  प्रमाणीकरण मिळण्यासाठी त्या त्या कूत्यूरियेला म्हणजे डिझायनरला अमुक एवढी पूर्णपणे नवी अशी डिझाइन्स सादर करावी लागत. वर्षातून किमान दोन वेळा नवीन कलेक्शन्स तसेच डिझायनरकडे तांत्रिक काम करणारे किमान वीस लोक पूर्णवेळ कामाला अशाही काही अटी असत. अशा प्रकारे चौदाव्या लुईच्या इच्छेप्रमाणे फ्रेंच फॅशनचं, अभिरूचीचं नाक त्याच्यानंतरही कैक वर्षं वर राहिलं. 

आजही ही संघटना कार्यरत आहे. पण गेल्या काही वर्षांमध्ये हे सगळंच उतरणीला लागलं आहे. ओत कूत्यूर नाही पण दुस-या वा तिस-या  दर्जावर असणारी अनेक लेबल्स अस्तित्वात आलेली आहेत. जी कूत्यूरची मागणी पुरवण्यासाठी सक्षम आहेत. 
मात्र अभिरूचीची दिशा ठरवणं, त्या बळावर अर्थकारणावर पकड ठेवणं असा चौदाव्या लुईचा उद्योग केवळ युरोपातच नव्हे तर जगभरात भलताच फोफावलेला आहे.
 

(लेखिका वेशभूषाकार असून, या विषयात ‘जॉजिर्या’ विद्यापीठातून त्यांनी मास्टर्स केलेले आहे.) 

(ही लेखमाला दर महिन्याच्या शेवटच्या मंगळवारी प्रसिद्ध होईल)

needhapa@gmail.com


Web Title: Kutyurodyog- Concept of fashion in France
Get Latest Marathi News & Live Marathi News Headlines from Politics, Sports, Entertainment, Business and local news from all cities of Maharashtra.